اشاره:
عبدالله احمدی، مدافع حقوق بشر، در سال ۲۰۱۸ جایزۀ صلح بینالمللی را در کرۀ جنوبی دریافت کرد. او با بیش از دو دهه کار در سازمانهای متفاوت جامعۀ مدنی در پی ایجاد تغییر در افغانستان بوده است.
اکنون که طالبان تمام کسانی را که قدرت و اقتدار آنها را به چالش میکشند سرکوب میکند، او شاهد محروم شدن مردم از حقوق و آزادیهای اساسیشان است. با این حال احمدی، که به دلیل تهدیدهای طالبان مجبور به ترک وطنش شد، هنوز به فعالیت افراد و گروههایی ـبهویژه زنانـ امیدوار است که با اعتراضات مسالمتآمیز خود در برابر ستمهای این گروه ایستادگی کنند.
در اپریل ۲۰۲۳، سید مهدی هاشمی، دبیر بخش گفتگو و تحلیل زنتایمز با عبدالله احمدی مصاحبه کرد که در ادامه میخوانید.
یادآوری: گفتگوی آنها برای تأمین وضاحت بیشتر و طولانی بودن ویرایش شده است.
زنتایمز: پس از تسلط طالبان بر افغانستان، نقض حقوقبشر در افغانستان گسترده بوده است، آیا «گروه کاری مشترک جامعۀ مدنی» در این مدت تحقیق و یا گزارش تحقیقی در مورد وضعیت حقوقبشر انجام داده است و فعالیت شما در چه زمینههایی بوده است؟
احمدی: در زمان حاکمیت قبلی حدود 13 شبکه و 1300 نهاد عضویت گروه کاری مشترک جامعۀ مدنی را به عهده داشت. ما روی سه حوزه کار میکردیم: یکی هماهنگی بین نهادهای جامعۀ مدنی، دوم نظارت بر کارکردهای دولت، و سوم دادخواهی. بعد از سلطۀ طالبان بیشتر تمرکز ما روی مسایل هماهنگی و دادخواهی و بیشتر در سطح بینالمللی بوده است. صدور اعلامیه بوده است و همچنین کمک به اشخاص، اعضا و فعالان مدنی و مدافعان حقوقبشر در معرضخطر. در بخش دادخواهی در سطح بینالمللی، ما در جنوای سویس در دفتر شورای حقوقبشر ملل متحد نشستی با ریچارد بنت، گزارشگر حقوقبشر، نیز ملاقاتی با مسئولان ملل متحد در نیویورک، نشستی در دفتر ویانای سازمان ملل با نمایندگان اتحادیۀ اروپا و بعضی از نمایندگان ایالات متحدۀ امریکا داشتهایم.
زنتایمز: آقای احمدی شما اشارهای به بازداشت زنان معترض داشتید، آیا آماری از دختران و زنان معترض در بازداشتگاههای طالبان و همچنین اطلاعاتی در مورد وضعیت آنها در اختیار دارید؟
احمدی: متأسفانه آمار دقیقی وجود ندارد. کسانی بودند که دستگیر شدند و بعد آزاد شدند. تعداد زیادی در ولایاتی مثل: بلخ، کابل، هرات و بامیان، دستگیر شدند که حتی خانوادههایشان هم جرئت نمیکنند که دربارۀ وضعیت آنان صحبت کنند. در خیلی موارد جسد افراد دستگیرشده پیدا شد. ما تنها از طریق اعضای فامیل دستگیرشدگان جویای احوالشان شدیم. با آنان برخورد بسیار بدی صورت میگیرد؛ تحت شکنجه هستند، لتوکوب میشوند و توهین و تحقیر میشوند. همچنین طالبان به معلومات شخصیشان دسترسی پیدا میکنند که از طریق اعضای فامیل آنها به دست آمده است و آنها هم بسیار میترسیدند که این مسایل را مطرح کنند، چون تهدید میشوند که با هیچ رسانه و نهادی صحبت نکنند.
زنتایمز: میخواهم بدانم که دربارۀ وضعیت حقوقبشری هندوها و سیکهای تحت سلطۀ طالبان چه اطلاعاتی دارید؟
احمدی: برخورد تبعیضآمیز با هندوها و سیکها بهعنوان شهروندان درجۀ دو باعث شد که اکثرشان دار و ندار و حتا خاکستر مردههای خود را گرفته از افغانستان رفتند. اواخر سال ۲۰۲۲ بود که آخرین خانوادههای سیکها و هندوها، که ۵۰ و ۶۰ خانواده بودند، افغانستان را ترک کردند. در همان وقت از طرف سازمان ملل میخواستند با آنها مصاحبه کنند. من با یک دوست سیکم تلفنی صحبت کردم تا یک نفر را برای مصاحبه معرفی کنند، اما دوستم گفت ما واقعاً میترسیم و گپ نمیزنیم که اوضاع خطرناک است. چند خانوادۀ دیگر ماندهاند که میخواهند افغانستان را ترک کنند و میترسیم که در روند برآمدن مشکلی برای ما ایجاد شود و میگفت که اینها آخرین خانوادههایی هستند که میخواهند افغانستان را ترک کنند.
زنتایمز: آیا تحقیقی در مورد وضعیت حقوقبشری دگرباشان در افغانستان داشتهاید؟ لطفاً بگویید که آنها تحت سلطۀ طالبان در چه وضعیتی به سر میبرند؟
احمدی: متأسفانه در حاکمیت طالبان روزگار دگرباشان بسیار بسیار خراب است. طبق معلومات ما و ارتباط مستقیم نهادهای عضو گروه ما، در خیلی جاها که مردم آنها را از قبل میشناختند شدیداً شکنجه شدند و مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. بخشی از آنان مجبور به فرار از افغانستان شدند و بخش دیگر بهصورت مخفی زندگی میکنند. وضعیت آنان از وضعیت کل اقشار بدتر است، چون بر اساس شریعت طالبان، برای آنان هیچ جایگاهی در اجتماع وجود ندارد و آنان از هیچگونه حقوقی از دید این گروه برخوردار نیستند.
زنتایمز: برخورد نهادهای بینالمللی مدافع حقوقبشری با وضعیت حاکم در افغانستان را چگونه ارزیابی میکنید؟
احمدی: کارهای نهادهای حقوقبشری فاقد قدرت اجرایی تا حدودی قناعتبخش بوده است. در شرایط دشوار موجود گزارشهایی که سازمان عفو بینالملل و دیدبان حقوقبشر از وضعیت حقوقبشری مردم تهیه میکند، قابلقدر است. همچنین نهادهایی مثل «حفاظت از مدافعان»، فدراسیون بینالمللی حقوقبشر و خبرنگاران بدون مرز نیز تا حدودی تلاش کردند که از افراد در معرضخطر حمایت کنند. ولی درکل نقض گستردۀ حقوقبشری و فجایعی که در افغانستان در حال شکلگیری است، نتوانسته است واکنش نهادهای بینالمللی دارای قدرت اجرایی و جامعۀ جهانی، از جمله سازمان ملل متحد و اتحادیۀ اروپا، را برانگیزد. مثلاً اتحادیۀ اروپا هم امکانات و هم صلاحیت زیاد دارد، اما، بهجز چند اعلامیه، چیز دیگری از آن شاهد نبودهایم و یا مشخصاً سازمان ملل متحد، بهجز فرستادن آقای ریچارد بنت، گزارشگر ویژه و تهیۀ گزارش، کار دیگری انجام نداده است. میتوانست موارد نقض حقوقبشر در افغانستان را بهصورت جدی در شورای امنیت بررسی کند.
زنتایمز: چرا به نظر شما نهادهای بینالمللی نتوانستند در حمایت از مسایل حقوق بشری در افغانستان عملکرد قناعتبخشی داشته باشند؟
احمدی: در قدم اول نهادهای کلانی مثل سازمان ملل و اتحادیۀ اروپا و دیگر ساختارهای منطقهای و بینالمللی که قدرت اجرایی دارند، همیشه به قضایای افغانستان با دید سیاسی نگریسته بودند. به همینخاطر توقعی که از آنها در مورد اقدامات عملی میرفت، برآورده نشد. همچنین فعالان مدنی و مدافعان حقوقبشر افغانستان هم نتوانستند بهشکلی که باید دادخواهی بکنند و دلیل آن هم شوکی بود که به یکباره به افغانستان وارد شد و همه بهیکباره از کشور برآمدند و هماهنگی و انسجامی وجود نداشت. از طرف دیگر هم ظرفیت قوی در حوزۀ دادخواهی بینالمللی شکل نگرفته بود. سرانجام اینکه بخش عظیمی از کارهای مدنی متأسفانه پروژهمحور و بودجهمحور بود و ارزشمحور نبود و بعد از اینکه ساختارها فرو ریخت، اینها هرکدام پشت کار خود رفتند. تعداد بسیار محدودی که میخواستند در این زمینه کار کنند توانایی و امکانات اولیه را نداشتند.
زنتایمز: با وجود سیاست سرکوب طالبان، زنان افغانستان بارها برای دفاع از حقوقشان دست به اعتراض زدند، به نظر شما آنان از چه سازکارهایی میتوانند برای موفقیت هرچه بیشتر مبارزاتشان بهره ببرند؟
احمدی: تنها امیدواری و تنها معترضان و مبارزان، زنان افغانستان هستند. از شروع حاکمیت طالبان آنها به میدان آمدند، اعتراض کردند، صدای دادخواهی بلند کردند، سرکوب شدند، زندانی شدند، شکنجه شدند و هنوز هم با همین قضایا درگیرنند، ولی متأسفانه تاکنون این اعتراضات نظاممند، منسجم و هماهنگ نشده است. برای اینکه این اعتراضات بتواند نتیجه بدهد نیاز است که هماهنگی کلی و جدی بین معترضان صورت بگیرد تا این اعتراضات سرتاسری و فراگیر شود و این امکانپذیر است در صورتی که این اعتراضات به یک جنبش سیاسی زنان بدل شود که متأسفانه تاهنوز چنین چیزی نداشتهایم. وقتی از جنبش سیاسی حرف میزنیم به این معناست که باید اهداف، خواستهها، ساختار و برنامههای مشخصی داشته باشد و زنان رهبریاش را به عهده داشته باشند که باعث شود آنان را در نقطهنقطه افغانستان و در بیرون از افغانستان هماهنگ و منسجم بسازد و مردان را نیز با آنان یکجا بسازد و یک مبارزۀ مدنی و سرتاسری را تشکیل بدهد تا اعتراضات پراکنده نباشد.
زنتایمز: با وجودی که حاکمیت تفنگ و استبداد بر افغانستان، جایگاه اعتراضات مدنی کجاست؟ آیا به نظر شما اعتراضات مدنی، میتواند شیوۀ مفید و کارآمدی برای تغییر وضعیت حقوقبشری در افغانستان باشد؟
احمدی: مشکل این است که طالبان یک گروه نظامی و خشن است و جز صدای تفنگ و صدای زور هیچگونه پیام و صدای دیگری را به رسمیت نمیشناسد و نمیبیند. اما ما در دنیای مدرن قرار داریم؛ رسانه وجود دارد، جهان همهجا را میبیند و مسلماً اعتراضات مدنی و جنبشهای مدنی و فعالیتهای مدنی تأثیرات خود را دارد. اعتراضات زنان با وجود سرکوبهای گسترده، زندانی شدن و شکنجه شدن معترضان، باعث شد که طالبان رسمیت بینالمللی پیدا نکند و یک چالش کلان برای طالبان ایجاد کرده است. چهرۀ طالبان را عریانتر کرد و واقعیت طالبان را بیشتر به نمایش گذاشت. آنها سرکوب میکنند، ولی اگر این جنبشها و اعتراضات سرتاسری و فراگیر شود، در آن صورت مهار و کنترول آنها برای طالبان دشوار خواهد شد، خصوصاً با وضعیتی که فعلاً در افغانستان جریان دارد: فقر بیداد میکند، بیکاری در حد بالایی قرار دارد، اکثر آزادیهای مردم از بین رفته است، محدودیتهای فراوان وجود دارد و تبعیض بهصورت گسترده وجود دارد. این مسایل باعث میشود که کمکم به جمع معترضان مدنی افزوده شود و شهروندان زیادی اعتراض کنند. طالبان به این اعتراضات هیچ پاسخی ندارند. اعتراضاتی که میتواند تبدیل به قیام و درنتیجه سبب تغییرات بنیادین گردد.
