این گزارش به گونه مشترک با مجله‌ی هیمال ساوت‌اشیان منتشر شده است.
دهم اپریل بود. خانواده‌ها طبق معمول، در روزهای جمعه در نزدیکی زیارت‌گاه «سید محمد آغا» در ولسوالی انجیل ولایت هرات، در غرب افغانستان، گرد هم آمده بودند. برخی برای دعا و زیارت، برخی دیگر برای تفریح، با خود غذا آورده بودند. کودکان بازی می‌کردند و خانواده‌ها سرگرم خوردن نان چاشت بودند. به گفتهی شاهدان، هیچ نشانه‌ای وجود نداشت که خبر از تبدیل شدن این مکان آرام به قتل‌گاه بدهد.
این زیارت‌گاه در قریه‌ی «ده‌مهری»، در فاصله‌ی حدود ۲۰ دقیقه از شهر هرات و در میان زمین‌های زراعتی، موقعیت دارد. این مکان نه‌تنها برای شیعیان به‌عنوان محل عبادت و زیارت اهمیت دارد، بلکه از تفریح‌گاه‌های مردم محل و نواحی اطراف نیز به‌شمار می‌رود.
یک مرد کهن‌سال مسئول رسیدگی به این زیارت‌گاه است. هیچ محافظی در آنجا وجود ندارد؛ زیرا کسی انتظار ندارد خانواده‌هایی که برای زیارت و تفریح به این مکان می‌آیند، با خطری روبه‌رو شوند. آن روز، حدود ۳۰ تا ۴۰ خانواده در زیارت‌گاه حضور داشتند؛ شماری از خانواده‌های دیگر نیز در راه بودند.
حوالی ساعت دو بعد از ظهر، چهار مرد مسلح سوار بر دو موترسایکل از راه رسیدند. یکی از آنان کلاشینکوف و دیگران تفنگچه داشتند. صورت‌های‌شان پوشانده و پیراهن و تنبان به تن کرده بودند؛ لباس‌هایی که در اولین نگاه، آنان را از مردم محل یا اعضای طالبان متمایز نمی‌کرد. برخی گمان کردند که شاید مأموران امر به معروف و نهی از منکر باشند.
مردان مسلح بی‌درنگ خانواده‌ها را از هم جدا کردند. به مردان دستور دادند تا دورتر از زنان و کودکان، در نزدیکی زیارت‌گاه، جداگانه جمع شوند. سپس مردان را تلاشی کردند و تلیفون‌ها و پول‌های‌شان را گرفتند.
سپس مردان مسلح سلطان احمد اکبری، رییس قریه‌ی ده‌مهری، را خواستند. او همراه با دو پسرش نزد آنان آمد. به‌محض این‌که خود را معرفی کرد، مرد مسلحی که کلاشینکوف داشت، به سوی او و پسرانش شلیک کرد. هر سه در جا کشته شدند.
مردانی که نزدیک دیوار جمع شده بودند، برای نجات جان‌شان پا به فرار گذاشتند. افراد مسلح نیز به دنبال آنان افتادند؛ در حالی که مردم می‌کوشیدند از محل دور شوند، هدف شلیک‌های پی‌هم قرار گرفتند.
هیچ کس در امان نبود؛ رگبار شلیک‌ها سراسر زیارت‌گاه و زمین‌های اطراف را فرا گرفت. زنان و کودکانی که در کنار خانواده‌های‌شان نشسته بودند نیز هدف قرار گرفتند. شماری به بخش زنانه‌ی زیارت‌گاه پناه بردند و برخی دیگر در کشت‌زارهای گندم، جوی‌های آبیاری یا پشت دیوارها پنهان شدند. به گفتهی شاهدان، تیراندازی حدود ۱۰ دقیقه ادامه یافت.
پس از روی‌کار آمدن طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، این گروه تفسیر خود از اسلام سنی حنفی‌ـ‌دیوبندی را مبنای حاکمیت قرار داده است. فقه شیعه از حمایت رسمی برخوردار نیست. در چندین منطقهای افغانستان، جوامع شیعه گزارش داده‌اند که برای پیروی از فقه حنفی در مکتب‌ها، محاکم و زندگی مذهبی زیر فشار قرار گرفته‌اند. در سال ۲۰۲۳، طالبان مضامین مربوط به فقه جعفری را از نصاب درسی دانشگاه بامیان، در ولایتی با اکثریت جمعیت شیعه، حذف کردند و فقه حنفی جای‌گزین شد. ندا محمد ندیم وزیر تحصیلات عالی طالبان در سال ۲۰۲۳ در یک سخنرانی در در دانشگاه سید جمال الدین افغان در کنر بیان داشت:«علت کامیابی افغان‌ها در این است که در افغانستان تنها یک مذهب وجود دارد و آن مذهب امام ابوحنیفه است.»
آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی، از عالمان مذهب شیعه، به بی‌بی‌سی گفت: «فشار شدیدی بر شیعیان وجود دارد، به‌ویژه فشارهای مذهبی که واقعاً طاقت‌فرساست. حتی اگر حذف فقه جعفری از نصاب آموزشی قابل تحمل باشد، ما خواستار آن شدیم که حداقل آزادی مذهبی به ما داده شود تا بتوانیم به فقه خود آزادانه عمل کنیم. این حق طبیعی و ذاتی ماست، اما همین آزادی نیز از ما گرفته شده است.»
شیعیان اسماعیلی، یکی از شاخه‌های اسلام شیعه نیز از فشارها برای تغییر مذهب یا پذیرش قرائت طالبان از اسلام گزارش داده‌اند.
کشتار در ده‌مهری جامعه‌‌ای را هدف قرار داد که بارها با تبعیض و خشونت روبه‌رو شده است. پس از کشتار، پنهان‌کاری درباره‌ی آمار تلفات، محدود شدن دسترسی به شهادت‌های شاهدان، تصاویر عزاداری و تلاش برای جلوه دادن این رویداد به‌عنوان حادثه‌‌ای تصادفی، بر ابهام‌ها افزود. اما شاهدان عینی می‌گویند که حمله از پیش برنامه‌ریزی شده و بر اساس سناریویی مشخص اجرا شد؛ اطلاعات مربوط به پیامدهای آن نیز به‌شدت کنترل شد.
اولین تناقض در روایت رسمی، به آمار تلفات مربوط می‌شود. پس از کشتار، مردم محل فهرستی شامل نام ۲۶ کشته و زخمی را در فیسبوک منتشر کردند.
یک خبرنگار آزاد تایید کرد که ۱۱ نفر از جمله دو زن، بین سنین ۱۷ تا ۶۵ سال کشته شده و چهار زن با یک دختر ۱۳ ساله نیز شامل زخمی‌ها بودند. طالبان کشته شدن ۱۱ نفر را تایید کردند؛ اما گفتند تنها هشت نفر زخمی شده‌اند. یوناما تایید کرد که ۱۱ نفر کشته و ۱۱ نفر زخمی شده‌اند؛ قربانیان شامل کودکان و زنان بوده‌اند.
در جریان مراسم خاک‌سپاری و نماز جنازه در ۱۴ اپریل، طالبان عزاداران و خبرنگاران را به‌شدت زیر نظارت گرفتند؛ مانع روایت‌های رسمی و معتبر شدند. یک خبرنگار در هرات به زن‌تایمز گفت که رییس اطلاعات و فرهنگ طالبان به خبرنگاران گفته است: «تنها آنچه ما می‌گوییم قابل نشر و قبول است.» به گفتهی این خبرنگار از آنان خواسته شده بود که در گزارش‌های خود به موضوعات سنی و شیعه نپردازند.
داکتران شفاخانه‌ی حوزوی هرات نیز با تهدید روبه‌رو شدند. یکی از داکتران به زن‌تایمز گفت: «در همان روز اول، رییس این شفاخانه همهی داکتران و کارمندان را جمع کرد و هشدار داد که اگر آمار و ارقامی از سوی شما افشا شود، جای‌تان در زندان استخبارات خواهد بود.»
جامعه‌ی شیعه و هزاره به‌دلیل باورها و هویت مذهبی و قومی خود، در طول تاریخ با تبعیض و خشونت روبه‌رو بوده است؛ الگویی که همچنان ادامه دارد. تلاش طالبان برای کم‌رنگ ساختن ابعاد مذهبی و فرقهای این کشتار، خود بخشی از ماجرای پنهان‌کاری پیرامون آن است.
در دوره‌ی اول حاکمیت طالبان در افغانستان از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱، این گروه دست به کشتارهای سازمان‌یافته‌ی غیرنظامیان شیعه و هزاره زد؛ از جمله کشتارها در بامیان. حتی پس از تشکیل جمهوری اسلامی افغانستان در سال ۲۰۰۴، این جامعه همچنان هدف حملات خونین قرار گرفت. بمب‌گذاری‌هایی در محل‌های تجمع مذهبی صورت گرفت که تلفات گسترده‌ای بر جا گذاشت. گروه داعش مسئولیت بسیاری از این حملات را بر عهده گرفت. حمله بر شیعیان حتی در حاکمیت دوم طالبان نیز متوقف نشد.
حملات دیگری نیز رخ داده که شباهت عجیبی به کشتار ده‌مهری دارد. در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۴، چهار مهاجم نقاب‌دار داعش، ۱۴ مرد هزاره از قریه‌ی «قرودال» ولایت دایکندی را پس از آنکه به دروغ خود را مسئولان طالبان معرفی کردند، به قتل رساندند. مهاجمان به بهانه‌ی گرفتن عکس، این افراد را قطار کردند و مستقیم شلیک نمودند.
حمله‌ی ده‌مهری، هفتمین حمله بر جامعه‌ی شیعه در ولایت هرات از زمان بازگشت طالبان بود. پیش از این نیز حملاتی در ولسوالی‌های جبرئیل، انجیل و گذره، رخ داده‌اند. در یک مورد دیگر، در ۱۸ اگست، انفجار بمب یک مکتب خصوصی را در دشت برچی کابل، منطقهای با اکثریت جمعیت شیعه و هزاره، هدف قرار داد. یوناما تأیید کرد که دست‌کم ۴۲ کودک ۹ تا ۱۴ ساله در این رویداد زخمی شدند.
در دو دهه جمهوریت نیز حملاتی علیه شیعیان صورت می‌گرفت، اما اکنون پس از اعلام فرهنگ معافیت از مجازات از سوی طالبان، چرخه‌ی این خشونت ادامه دارد. تلاش طالبان برای محدود کردن و جلوگیری از برگزاری و از بین بردن مناسک مذهبی این جامعه تقویت شده است.
برای تهیه‌ی این گزارش، با ۱۰ تن از بازماندگان حمله به زیارت‌گاه ده‌مهری، داکتر جراحی که زخمی‌ها را تداوی کرده بود، یک خبرنگار آزاد که از شفاخانه و مراسم جنازه را گزارش داده بود، گفتگو کردیم. تمامی آنان به‌شدت هراس داشتند و خواستند که هویت‌شان افشا نشود.
به نقل از شاهدان عینی
در رویداد ده‌مهری، همه‌چیز در چند دقیقه پایان یافت. مهاجمان همان‌گونه که آمده بودند، کشتند و رفتند. بازماندگان میان کشته‌ها و زخمی‌ها جا ماندند. کسانی که از این رویداد جان سالم به‌در برده بودند، به سختی می‌توانستند صحنه‌‌ها را به زبان بیاورند.
اجساد در صحن زیارت‌گاه، اطراف آن و میان زمین‌های زراعتی بی پناه رها شده بودند. زنان و کودکان زخمی، فریاد کمک سر می‌دادند و شماری از آنان از ناحیه‌ی سر، گردن، سینه، دست‌ها و پاها خون‌ریزی داشتند. خانواده‌ها در جست‌وجوی شوهران، پدران، مادران، فرزندان، برادران و خواهران خود بودند.
زخمی‌ها را با موترهای شخصی، ریکشاها و هر وسیله‌ی نقلیه‌‌ای که در دسترس بود، انتقال می‌دادند. در آن سراسیمگی، اجساد و زخمی‌ها را روی هم در وسایط نقلیه می‌گذاشتند و به شفاخانه‌ی حوزوی هرات می‌رساندند.
با آنکه این منطقه در فاصله‌ی حدود ۲۰ دقیقه از مرکز ولایت قرار داشت؛ یک پوسته‌ی امنیتی نیز در دو کیلومتری زیارت‌گاه بود، به نقل از شاهدان، هیچ نیروی کمکی به محل نرسید.
اما در شفاخانه، نیروهای امنیتی به‌سرعت کنترل اوضاع را به دست گرفتند. پس از انتشار خبر حمله، مأموران استخبارات، منطقه را زیر نظر گرفتند و رفت‌وآمد را محدود کردند. از خبرنگاران بازجویی شد و آنان را زیر نظارت گرفتند، از مصاحبه با بازماندگان، بستگان قربانیان و کارمندان صحی منع کردند. در محل کشتار نیز مانع فیلم‌برداری، عکاسی و گفتگوهای خبرنگاران با شاهدان شدند. طالبان به پرسش‌ها درباره‌ی این محدودیت‌ها نیز پاسخ ندادند.
هرچند گزارش‌های پراکنده‌‌ای در رسانه‌ها از پذیرش مسئولیت کشتار ده‌مهری از سوی داعش منتشر شد، اما هیچ مدرک موثقی برای تأیید وجود ندارد. طالبان نیز تلاش کردند این حمله را به داعش نسبت دهند؛ گروهی را که به گفتهی خودشان، در افغانستان ریشه‌کن کرده‌اند. از زمان وقوع حمله تاکنون، هیچ تحقیق موثق یا بازداشتی صورت نگرفته است.
نوراحمد اسلام‌جار، والی طالبان در هرات که به سختی از محل حادثه بازدید کرد، پیش از این در نوشته‌های خود شیعیان را «رافضی» خطاب کرده بود، اصطلاحی تحقیر آمیزی که توسط افراط‌گرایان برای «خارج از دین دانستن» شیعیان استفاده می‌شود، در متن و بستر فرقهای افغانستان، چنین ادبیاتی صرفاً یک بحث نظری و الهیاتی نیست؛ بلکه یک سلسله‌مراتب اخلاقی ایجاد می‌کند که در آن با شیعیان به عنوان مسلمانان مشکوک و مسلمانان درجه‌دوم یا اصلاً غیرمسلمان رفتار می‌شود. وقتی یک جامعه خارج از مرزهای ایمان، مشروع قرار گیرد، توجیه، نادیده گرفتن یا پاک کردن خشونت علیه آن آسان‌تر می‌شود. در کنار این اظهارات ایدئولوژیک، تلاش‌های دوام‌دار برای از بین بردن مناسک مذهبی و فقه شیعه در جریان است.
دهم محرم امسال مصادف با ۲۵ جون بود. خبرنگاران ما گزارش‌هایی از شش ولایت کابل، هرات، بلخ، کندز، فراه و جوزجان جمع‌آوری کردند.
با وجود محدودیت‌ها و اقدام‌های طالبان از جمله تخریب سقاخانه‌ها، فضاهای کوچکی که برای توزیع آب به مسافران و جمع‌آوری بیرق‌های عزاداری، مراسم محرم در کابل برگزار شد. نیروهای مسلح طالبان به مسجدها و تکیه‌خانه‌های شیعیان یورش بردند و دست‌کم ۴۰ نفر را بازداشت کردند. شماری از عزاداران نیز به‌دلیل برافراشتن بیرق، به مدت دو روز در وزارت عدلیه زندانی شدند.
منابع در مزارشریف به زن‌تایمز ، تأیید کردند که نیروهای طالبان در ناحیه‌ی یازدهم این شهر، در جریان دسته‌‌ی عزاداری هفتم محرم، با عزاداران درگیر شدند. پس از آنکه سه تن از افراد طالبان تلاش کردند مانع حرکت هیئت عزاداری شوند، مردم آنان را لت‌وکوب کردند. در پی این رویداد، طالبان ۲۶ سرباز تازه‌نفس به منطقه اعزام کردند. در نهایت، این گروه، بزرگان محلی را احضار کردند و آنان را مجبور ساختند تا تعهدنامه‌‌ای را امضا کنند که بر اساس آن، مراسم عزاداری دیگر به سرک‌ها کشانده نشود.
یک خبرنگار از هرات به زن‌تایمز گفت: «امسال مردم در هیچ‌جا تکیه‌خانه برپا نکردند؛ زنان هنوز جرأت نمی‌کنند برای تجلیل از این مناسبت به مسجدها بروند.»
حملات علیه جوامع شیعه و هزاره در افغانستان همیشه با گلوله انجام نمی‌شوند؛ گاهی این حملات در قالب فیصله‌های محاکم، دستورهای مکتب‌ها، خطبه‌ها، هدایت‌های اداری یا هشدارهای مقام‌های محلی بروز می‌کنند. اما پیام همهی آنان یکسان است: در افغانستان تحت کنترل طالبان، برای تفاوت‌های مذهبی جایگاهی به‌رسمیت‌شناخته‌شده و مورد حمایت وجود ندارد.
راد رادان اسم مستعار خبرنگار آزاد است.
ترانه محمدی اسم مستعار خبرنگار زن‌تایمز است.
سوفیا ملک، ناهید ناجی، رویا احمدی، گوهرشاد، حوریا و آتوسا آذر در تهیه‌ی این گزارش سهم داشته‌اند.
