امروز، به مناسبت پنجمین سالگرد دردناک به قدرت رسیدن دوبارهی طالبان در افغانستان و به پاس مقاومت قهرمانانهی زنان افغان، «اعلامیه بینالمللی آپارتاید جنسیتی و پیامدهای مخرب آن» به طور رسمی رونمایی میشود.
ما با این اقدام میخواهیم به دیدگاه زبیده اکبر، مدافع حقوق بشر و زنان، که در نشستی به میزبانی مؤسسات فمنا و رواداری در روز دوشنبه ۱۰ اگست مطرح شد، ادای احترام کنیم: «ما اجازه نمیدهیم این سالگرد متعلق به طالبان باشد.»
در میان ۱۲ اصل گنجانده شده در این اعلامیه، تعریف روشنی از آپارتاید جنسیتی ارائه شده است: «اعمال غیر انسانی است که در قالب یک رژیم نهادینهشده، سرکوب و سلطهی سیستماتیک یک گروه جنسیتی بر هر گروه یا گروههای جنسیتی دیگر و با هدف حفظ آن رژیم انجام شده باشد.»
علاوه بر این، امضاکنندگان از جامعه بینالمللی میخواهند دست به اقدام بزند: «عدم رسیدگی مؤثر به آپارتاید جنسیتی، نقضهای فاحش حقوق بشر را تداوم میبخشد، دادخواهی زنان در خط مقدم مبارزه با این سیستمهای سرکوب را تضعیف میکند و حقوق بینالمللی تضمینشدهی زنان را در همهجا زیر سؤال میبرد.»
نگاهی کلی به متن اعلامیه
این سند شیوههایی را توضیح میدهد که آپارتاید جنسیتی از طریق آنها قوانین بینالمللی را نقض میکند و نشان میدهد که چگونه باید از قوانین بینالمللی برای مقابله با آن استفاده کرد و آنها را توسعه داد. این اعلامیه بیانیههای اصلی کارشناسان و مقامات سازمان ملل متحد در مورد آپارتاید جنسیتی را در یک جا جمعآوری کرده تا پیشرفتهای حاصلشده در جهت بهرسمیتشناختن این مفهوم در حقوق بینالملل را مستند کند. نکته مهم این است که اعلامیه توجیههای مبتنی بر «نسبیگرایی فرهنگی» برای آپارتاید جنسیتی را رد میکند. این نقطهی پایانی بسیار ضروری است، همانطور که من به عنوان گزارشگر ویژه سابق سازمان ملل در زمینه حقوق فرهنگی به خوبی از آن آگاهم.
اعلامیه در بندهای خود بر نقش تاریخی مدافعان زن حقوق بشر در خط مقدم، در مناطق آسیبدیده، در برچسبزدن و مخالفت با آپارتاید جنسیتی تأکید میکند.
از نظر روششناسی، اعلامیه بر اهمیت رویکردهای تقاطعی (intersectional) و قربانیمحور به آپارتاید جنسیتی صحه میگذارد. علاوه بر این، خواستار بررسیهای حقوق بشری دقیق در تمام تعاملات پیشنهادی با عاملان آپارتاید جنسیتی است. در مواجهه با تلاشهای روزافزون برای عادیسازی طالبان، این اعلامیه تأکید میکند که همدستی با عاملان آپارتاید جنسیتی ممنوع است.
این سند همچنین به پیامدهای بشردوستانه و پناهندگی آپارتاید جنسیتی میپردازد و تصریح میکند که آپارتاید جنسیتی بحرانهای بشردوستانه را به شدت وخیمتر میکند و برای امکانپذیر ساختن پاسخ بشردوستانه مناسب، باید به آن پایان داد. در این راستا، اعلامیه اذعان میدارد که ارائه کمکهای اصولی و بدون تبعیض در بحرانهای بشردوستانه مسئله مرگ و زندگی است. با این حال، بر نتیجهگیری قبلی خود برخی از نهادهای سازمان ملل تأکید میکند که «حفاظت از حقوق بشر و اقدامات بشردوستانه میتوانند تقویتکننده یکدیگر باشند.»
تمرکز اعلامیه بر این است که پیامدهای انسانی و حقوقی آپارتاید جنسیتی چه باید باشد. به عنوان مثال، بیان میکند زنان و دخترانی که از شرایط آپارتاید جنسیتی فرار میکنند باید واجد شرایط پناهندگی فرض شوند. نکته بسیار حیاتی این است که اعلامیه بر لزوم پاسخگو کردن عاملان آپارتاید جنسیتی و جبران خسارت برای قربانیان و بازماندگان تأکید دارد. در یک فراخوان نهایی برای اقدام، اعلامیه خواستار پایان فوری آپارتاید جنسیتی، از جمله در افغانستان، و استفاده و توسعه همهجانبه حقوق بینالملل در جهت تحقق این اهداف است.
چرا این اعلامیه تصویب شد؟
اهداف این اعلامیه عبارتند از:
۱) ترویج جرمانگاری و تدوین قانون در مورد آپارتاید جنسیتی در «کنوانسیون جنایات علیه بشریت» که هماکنون در سازمان ملل در حال نگارش است؛
۲) ارائه ابزاری به مدافعان زن حقوق بشر افغان و حامیان آنها تا زمان تدوین رسمی قانون (که قبل از سال ۲۰۲۹ اتفاق نخواهد افتاد، چرا که زنان خط مقدم نمیتوانند منتظر بمانند)؛ و
۳) ترویج تفسیرهای آیندهنگرانه و جنسیتمحور از حقوق بینالملل، از جمله مفهوم آپارتاید، به منظور حمایت مؤثرتر از تلاشها برای پایان دادن به آپارتاید جنسیتی در اسرع وقت.
دستیابی به این اهداف اکنون به اقدامات بعدی همه ما در به کارگیری این متن برای پیشبرد حقوق بشر و زنان بستگی دارد. کسانی از ما که در مسیر طولانی پیشنویس و تصویب این سند نقش داشتیم، بسیار سپاسگزار خواهیم شد اگر این اعلامیه را تا حد امکان به طور گسترده به اشتراک بگذارید تا دامنه نفوذ و ظرفیت آن برای خدمت به مدافعان خط مقدم حقوق بشر تقویت شود.
سایر اقدامات ممکن برای ترویج اعلامیه، میتواند شامل موارد زیر باشد: سازماندهی ترجمههای بیشتر از متن، تهیه بستههای ابزاری (Toolkits) برای استفاده از اعلامیه به زبانهای متعدد (همانطور که در مورد اعلامیههای سایر کارشناسان انجام شد)، برگزاری رویدادهای اطلاعرسانی به زبانهای مختلف، و استناد به اعلامیه در دادخواهیها و پژوهشهای علمی.
خاستگاه و نحوه نگارش اعلامیه
اعلامیه آپارتاید جنسیتی حاصل یک سلسله مشاورهی ۱۸ ماهه جهانی با برجستهترین کارشناسان افغانستان و سراسر جهان است؛ از جمله سلسله مشاورههای آنلاین با مدافعان زن حقوق بشر از افغانستان در بهار ۲۰۲۵ و نشست حضوری کارشناسان سازمان ملل متحد، مدافعان زن حقوق بشر افغان و آفریقای جنوبی، نمایندگان جامعه مدنی و کارشناسان حقوق بینالملل در دانشکده حقوق دانشگاه میشیگان در سپتامبر ۲۰۲۵.
نشست اخیر با حامیان مالی متعددی از جمله «انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان»، «سازمان تحقیقاتی برای پالیسی و انکشاف» و مؤسسه مطالعات فمینیستی نظرهی مصر برگزار شد.
یک گروه نگارش مشترک متشکل از کارشناسان افغان و بینالمللی، پروسهی اعمال بازخوردها از بهار ۲۰۲۵ تا بهار ۲۰۲۶ را رهبری کرد. سایر همکاران افغان نیز در پروسهی تصویب و امضا پیوستند و تقریباً در مورد تمام جنبههای آن مشوره دادند. این پروسه با محدودیتهایی چون منابع مالی اندک این پروژهی مستقل، مشغلههای متعدد افراد درگیر و واکنشهای منفی رخداده علیه مفهوم آپارتاید جنسیتی در برخی محافل مواجه بود.
با این حال، پروژه برخلاف تمامی دشواریها به موفقیت رسید. این اعلامیه هماکنون به زبانهای انگلیسی، فارسی، پشتو و فرانسوی در وبسایت اختصاصی آن به آدرس www.genderapartheiddeclaration.org در دسترس است. ما از انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان بابت ترجمههای فارسی و پشتو بسیار سپاسگزاریم. نسخه اسپانیایی نیز در حال آمادهسازی است.
این اعلامیه توسط ۶۱ نفر امضا شده است؛ از جمله برخی از برجستهترین کارشناسان جهان در زمینههای حقوق بینالملل، حقوق بشر و زنان و وضعیت حقوق بشر در افغانستان. امضاکنندگان از تمام مناطق جهان هستند. آنها شامل فعالان برجسته و گوناگون افغان و آفریقای جنوبی، ماری رابینسون رئیسجمهور سابق ایرلند، الیزابت ادیو بنیتو معاون سابق رئیسجمهور کاستاریکا و همچنین سه برنده جایزه نوبل، مقامات و کارشناسان سابق و فعلی سازمان ملل متحد، و قضات سابق برخی از برترین دادگاههای ملی و بینالمللی جهان هستند.
اگرچه امضای افراد حقیقی اکنون بسته شده است، اما درست مانند سایر اسناد مشابه، ما در آینده به جمعآوری تأییدیهها از سوی سازمانها ادامه خواهیم داد.
آپارتاید جنسیتی و آینده
در این پنجمین سالگرد بازگشت طالبان، بیایید با هم اقدامات استراتژیک انجام دهیم تا با استفاده از این اعلامیه و سایر ابزارها، به اهداف آن در حمایت از جنبش زنان افغان و سایر مدافعان خط مقدم که برای مقابله با سیستمهای آپارتاید جنسیتی موجود یا شکلگیری آنها تلاش میکنند، دست یابیم.
بیایید با وجود تفاوتهایمان، از جمله استراتژیها و رویکردهای متفاوت، به صورت هماهنگ با یکدیگر عمل کنیم. بیایید به جامعه بینالمللی یادآوری کنیم که همانطور که در بند پایانی اعلامیه آمده است:«عدم رسیدگی مؤثر به آپارتاید جنسیتی، نقضهای فاحش حقوق بشر را تداوم میبخشد، دادخواهی زنان در خط مقدمِ مبارزه با این سیستمهای سرکوب را تضعیف میکند و حقوق بینالمللی تضمینشدهی زنان را در همهجا زیر سؤال میبرد.»
اعلامیه بینالمللی آپارتاید جنسیتی ابزاری است که در کنار سایر روشهای همهجانبه برای مقابله با سوءاستفادههای طالبان، میتوان از آن استفاده کرد. این سند همچنین پیام مشترکی از همبستگی خالصانه با همکاران مدافعین زن و افغان حقوق بشر در این برهه زمانی است.
مدافعان زن حقوق بشر بارها و بارها قدرت تعهد خستگیناپذیر به برابری و کرامت انسانی را به ما یادآوری میکنند. آنها با ایستادگی در برابر سرکوب در کشور خود، الهامبخش جهان شدهاند و به تغییر خود قوانین بینالمللی کمک کردهاند؛ پروسهی که باید ادامه یابد و سرعت گیرد.
در این پنجمین سالگرد و همزمان با رونمایی از اعلامیه، یاد شعر شفیقه دیباج، میافتم که اثرش در رویداد روز دوشنبه ۱۰ اگست خوانده شد. او نوشته بود:
هزار بار به ضرب تبر
مرا به زمین زدند؛
هزار بار دیگر روییدم،
چرا که من از جنس کاجم.
در این روزگار واکنشهای منفی جهانی علیه حقوق زنان، مدافعان زن حقوق بشر به ما یادآوری میکنند که همه ما باید در شرایط خود راهی پیدا کنیم تا در برابر تمام تبرهایی که زنان را در دنیای امروز هدف قرار دادهاند، هزار بار دیگر بروییم.
اعلامیه آپارتاید جنسیتی یاد این تابآوری و مقاومت را گرامی میدارد و امیدوار است به زنده نگه داشتن آن در سطح بینالمللی در سالهای آینده کمک کند.
کریمه بنون | استاد کرسی لوئیس ام. سیمز در دانشکده حقوق دانشگاه میشیگان و گزارشگر ویژه سابق سازمان ملل متحد در زمینه حقوق فرهنگی (۲۰۱۵-۲۰۲۱)
