با شروع سال تحصیلی ۱۴۰۵ وزارت تحصیلات عالی تحت کنترل طالبان، بار دیگر دانشجویان دانشگاهها را وادار به امضای تعهدنامه ۱۴ مادهای کرده است. پیش از این در جنوری ۲۰۲۴ محتوای این تعهد نامه خبرساز شده بود، اما اکنون گزارشها حاکی است که این تعهدنامه در دانشگاهها توزیع و التزام دانشجویان به آن اجباری خوانده شده است. اصرار طالبان بر اجرای این سند پس از محرومیت دختران از تحصیل و تغییر نصاب آموزشی، گام مهلک دیگر در راستای تغییر ماهیت دانشگاهها محسوب میشود و از جانب دیگر این بار گروه بزرگی از دانشجویان پسر نیز بین محرومیت از حق تحصیل و تغییر اجباری مذهب مجبور به انتخاب میشوند که در واقع به معنای سلب حق تحصیل از جمعیت بزرگ پسران جامعه نیز به شمار میرود.
سلب آزادی مذهبی
در ماده ششم این سند از دانشجویان خواسته شده است تا متعهد شوند که پیرو مذهب اهل سنت شاخه حنفی هستند. در توجیه این ماده گفته شده که چون مردم افغانستان پیرو مذهب اهل سنت و جماعت؛ مذهب امام اعظم ابوحنیفه هستند؛ از این رو دانشجویان نیز باید پیروی از این مذهب را اعلام کنند. طالبان در این ماده آشکارا بر خلاف واقعیت موجود، تعدد مذاهب اسلامی سنی حنفی، شیعه جعفری، شیعه اسماعیلی و اقلیتهای دینی مثل اهل هنود و سیکها را نادیده گرفته به جعل واقعیت اجتماعی و مذهبی روی آورده است. این در حالی است که که تنوع مذهبی در افغانستان همیشه وجود داشته و جمعیت قابل توجهی از شهروندان کشور شیعه مذهب ۱۲ امامی یا اسماعیله هستند و در تعدادی از ولایتها اکثریت مطلق یا اکثریت نسبی را تشکیل میدهند. افغانستان یکی از الگوهای همزیستی مسالمتآمیز پیروان مذهب اسلامی شناخته میشود و این اقدام طالبان ناقض ابتداییترین حق انسان یعنی آزادی عقیده و فکر است. طالبان با سلب آزادی مذهبی و تشدید محدودیتها بر شیعیان از یک طرف موجب محرومیت جمعیت بزرگی از فرزندان کشور از تحصیل میشوند و از جانب دیگر بذرهای کدورت و دشمنی فرقهای را میکارند تا جلو تداوم فضای همزیستی مسالمتآمیز مذهبی گرفته شود.
تغییر ماهیت دانشگاهها
نزدیک به یک قرن است که از تأسیس دانشگاه در افغانستان میگذرد و به رغم همه جنگها و نابسامانیها، فرهنگ علمی و محیط دانشگاهی رو به گسترش بوده است. دانشگاه محیط علمی است که در آن فارغ از هر نوع گرایش مذهبی و سیاسی، به شاخصهای علمی اهمیت داده میشود و نسل جدید جامعه به عنوان متخصص در رشتههای مختلف تربیت میشوند تا بتوانند در راستای منافع کلان کشور موتور محرک توسعه و پیشرفت باشند. التزام دانشجویان به ادای نماز جماعت در پنج وقت، کنترل اندازه ریش دانشجو، اجبار دانشجو به مدل خاص اصلاح موی سر و گذاشتن کلاه بر سر، الزام دانشجو به پوشیدن پیراهن و تنبان و ممنوعیت شنیدن موسیقی که در مواد یک تا هفتم این تعهد نامه ذکر شده است، به معنای تغییر ماهیت محیط آموزشی از دانشگاه به مدارس دینی دیوبندی است. اعمال چنین محدودیتها در هیچ جای دنیا جز در مدارس و مراکز آموزشی به شدت مذهبی برخی کشور نمونه ندارد.
امینتیسازی محیط دانشگاه
مادههای دهم تا چهاردهم تعهدنامه طالبان بیانگر نگرانی سیاسی طالبان از دانشگاه است. بر همین اساس تلاش صورت میگیرد که با تحمیل جو امنیتی بر محیط دانشگاه بر ترس خود فایق آیند. بر اساس ماده دهم این تعهد نامه دانشجویان ملزم به همکاری با نهاد امر به معروف و نهی از منکر هستند. ماده یازدهم دانشجویان را مجبور میسازد که قوانین و فرامین طالبان را بپذیرند و در ماده ۱۴ از دانشجویان خواسته شده است که امارت اسلامی طالبان را نظام سیاسی شرعی بدانند و با هیچ گروه سیاسی دیگر ارتباط نداشته باشند. ورود همراه با تازیانه و قیچی محتسبان امر به معروف و نهی از منکر طالبان به دانشگاهها برای اندازهگیری ریش، اطمینان از پوشیده شدن کلاه، پیراهن و تنبان و تطبیق مدل اصلاح سر مورد نظر طالبان هم مضحک است و از ظنزهای تاریخ کشور به شمار میرود و هم سطحی از امنیتی شدن فضای دانشگاه را نشان میدهد. اما کنترل روابط سیاسی دانشجویان با غیر طالبان حکایت از سطح عمیقتر و نگران کنندهتر امنیتی شدن محیط دانشگاهها دارد.
خصومت با دانش و توسعه
طالبان در قامت حکمرانان کشوری که نیازمند تلاش شبانه روزی برای توسعه و انکشاف است، تمام قد در برابر دانش، تخصص و توسعه ایستاده هستند. محرومسازی کودکان دختر از مکتب، محرومسازی دختران جوان از دانشگاه، تغییر در نصاب آموزشی و مفردات درسی، ممنوعیت و حذف گسترده کتابها و منابع درسی و اکنون اعمال این تعهدنامه ۱۴ مادهای، یک پیام روشن دارد: طالبان با اصل دانش، دانشگاه، تخصص و در نتیجه با توسعه کشور خصومت دارند. طالبان که با بحران مشروعیت داخلی و بین المللی مواجه هستند، ناخواسته با این اقدامات خود هم در داخل و هم در بیرون از کشور زمینههای پذیرش و مشروعیت خود را بیش از پیش کمرنگ و نابود میکنند. از این جهت میتوان گفت طالبان نیاز به رقیب و دشمن ندارند خود بهترین اقدامات را در راستای بدنامسازی خود انجام میدهند.
