روز جهانی آب که از سال ۱۹۹۳ تاکنون هر ساله در تاریخ ۲۲ مارچ برگزار میشود، یکی از مناسبتهای سالانه سازمان ملل متحد است که بر اهمیت آب شیرین تمرکز دارد. هدف از نامگذاری این روز، جلب توجه به اهمیت ویژه آب در زندگی و افزایش آگاهی درباره ۲.۱ میلیارد نفری است که بدون دسترسی به آب سالم زندگی میکنند. این روز به منظور اقدام برای مقابله با بحران جهانی آب گرامی داشته میشود و یکی از اهداف اصلی آن حمایت از تحقق هدف ششم توسعه پایدار — آب پاک و بهداشت برای همه — است.
سازمان ملل موضوع امسال روز جهانی آب را «آب و برابری جنسیتی» انتخاب کرده است تا بر روی نقطهای انگشت بگذارد که به نحوی برای قرنها از دید جهانیان پنهان مانده است: رابطه میان آب، زنان و برابری جنسیتی.
“آب و برابری جنسیتی: هرجا آب جریان یابد، برابری نیز تقویت میشود” اولین جملهای است که کنفرانس آب سازمان ملل برای سال ۲۰۲۶ با آن آغاز میشود. در این کنفرانس، که گزارش سالانه توسعه جهانی آب سازمان ملل متحد نیز ارائه شد، توجه ویژهای به رابطه میان زنان و آب صورت گرفته است. طوری که در همان سخنان آغازین کنفرانس تأکید شد، دسترسی به آب یکی از چالشهای تعیینکننده برای میلیونها زن و دختر است و پیامدهای مستقیمی بر سلامت، آموزش و مشارکت اقتصادی آنان دارد. به گفته آنالنا بربوک، رئیس هشتادمین دوره مجمع عمومی سازمان ملل متحد، حدود یک چهارم زنان و دختران در سراسر جهان — معادل ۱.۱ میلیارد نفر — به آب آشامیدنی سالم و مدیریتشده دسترسی ندارند.
این در حالی است که زنان و دختران بیشترین تماس را با آب دارند و بهصورت روزانه از آب به اشکال گوناگون استفاده میکنند. بر اساس گزارش سالانه توسعه جهانی آب سازمان ملل متحد، زنان و دختران در سراسر جهان روزانه حدود ۲۵۰ میلیون ساعت را به جمعآوری آب برای خانوادههایشان اختصاص میدهند؛ این میزان بیش از سه برابر زمان صرف شده توسط مردان و پسران است. هرچند این آمار جنبه جهانی دارد و شامل ۵۳ کشور میشود، اما با اطمینان میتوان گفت که وضعیت در افغانستان به مراتب وخیمتر از میانگین جهانی است.
با توجه به ارزشهای فرهنگی ویژهای که در سراسر افغانستان وجود دارد، کارها در خانوادهها میان مردان و زنان تقسیم شدهاند؛ طوری که انجام کارهای خانه از جمله وظایف اصلی زنان و دختران محسوب میشود و مردان عمدتاً به فعالیتهای خارج از خانه میپردازند. کارهای خانه از قبیل پاککاری، پختوپز و شستوشو از جمله فعالیتهایی اند که ماهیتاً نیازمند استفاده از آباند و بدین ترتیب زنان را مجبور میکنند تا مدت زمان طولانی در معرض مصرف آب قرار گیرند.
از سوی دیگر، زنان مسئولیت اصلی جمعآوری آب آشامیدنی در خانوادهها را بر عهده دارند. طبق آمار سازمان جهانی صحت که در سال ۲۰۲۳ منتشر شده است، ۱.۸ میلیارد نفر هنوز به آب آشامیدنی در محل زندگی خود دسترسی ندارند و در دو سوم خانوادهها، زنان عمدتاً مسئول جمعآوری آب هستند. در مقایسه با آمار جهانی، دو مشکل ذیل جمع آوری و مدیریت آب را برای زنان در افغانستان دشوارتر میکند.
یک. اکثریت مطلق جمعیت افغانستان (۷۳٪) در مناطق روستایی و دهاتهایی ساکناند که دارای سیستم منظم آبرسانی نیستند؛ بنابراین خانوادهها مجبور اند که نخست آب را از کاریزها یا مناطق دورتر از خانههای خود جمعآوری و سپس استفاده کنند.
دو. همانطور که قبلاً نیز ذکر شد، وظیفه جمعآوری آب عمدتاً بر دوش زنان است و مردان سهم کمتری در این کار میگیرند. بنابراین، جمعآوری آب در افغانستان، بهویژه در شرایطی که کشور شاهد خشکسالیهای ویرانگر است، میتواند یکی از عوامل اساسی نابرابری جنسیتی باشد.
همچنین، بر اساس گزارش سال ۲۰۲۳ سازمان جهانی صحت، آب غیرصحی، نبود امکانات حفظالصحه و عدم رعایت اصول صحی روزانه، باعث مرگ حدود ۱٬۰۰۰ کودک زیر پنج سال میشود. از آنجا که زنان مسئول اصلی مراقبت از کودکان هستند و خود نیز بهدلیل استفاده از آب غیرصحی و فقدان حفظالصحه در معرض بیماریهای مختلف قرار میگیرند، میتوان نتیجه گرفت که زنان بیش از مردان تحت تأثیر بیماریها و آسیبهای ناشی از مصرف آب آشامیدنی غیرصحی قرار میگیرند. در افغانستان، اما، امراض ناشی از استفاده از آبهای غیرصحی بهمراتب بیشتر از اوسط جهانی است. نبود امکانات صحی لازم و عدم آگاهی مردم در این زمینه، از جمله دلایلیاند که میتواند فشار بر زنان و دختران را بیش از پیش افزایش دهد.
سازمان ملل متحد در حالی بر برابری جنسیتی و نقش زنان و دختران در مدیریت منابع آبی تأکید میکند که زنان در افغانستان از بسیاری از حقوق بشریشان، از جمله حق دسترسی به آب آشامیدنیِ صحی، محروماند. طالبان، برخلاف تمام موازین حقوق بشری، نهتنها هیچگونه میکانیزم و سازوکاری برای دخیلسازی زنان در پالیسیسازی، رهبری و مدیریت آب ندارد، بلکه حق آموزش را نیز از دختران افغانستان سلب کرده است تا نسلهای بعدی را نیز از مشارکت در فرایند تصمیمگیری و مدیریت منابع آبی، بهعنوان انجنیران آیندهٔ افغانستان، محروم سازد.
با وجودی که افغانستان در سالهای اخیر یکی از شدیدترین دورههای خشکسالی را تجربه میکند و این خشکسالی با اثرات گسترده بر دسترسی به آب، زراعت و معیشت مردم همراه بوده است، انتظار میرود خدمات آبی در برابر تغییرات اقلیمی مقاوم بوده، نیازهای همه را برآورده سازند و رویکردی متفاوت، همه شمول و مبتنی بر حقوق برای حل بحران آب اتخاذ شود؛ رویکردی که در آن صدا، رهبری و نقشآفرینی زنان بهطور کامل به رسمیت شناخته شود. اما با دریغ که طالبان نه اهمیت حضور زنان در مدیریت منابع طبیعی را درک کرده اند و نه هیچ برنامهای برای مقابله با چالشهای ناشی از تغییرات اقلیمی، چون خشکسالی و سیلابها، دارد. آنان بر خلاف دادههای علمی و تجربه بشری، تمام امکانات و منابع حکومتی را صرف مهار و سرکوب زنان کرده است.
قیوم صبور نام مستعارِ یک فعال محیطزیست در افغانستان است.
