فرح* ۱۷ ساله ساکن کارته چهار شهر کابل است، جایی نه چندان دور از لیسهی عالی رابعه بلخی، جایی که تا چهار سال پیش، او در آن درس میخواند. صنف هفتم بود که طالبان مکاتب لیسه و متوسطه را به روی تمام دختران بستند. فرح میگوید هر باری که از مقابل مکتب میگذرد، احساس خفگی میکند. «وقتی دروازهی سیاه مکتب را میبینم نفسام میگیره، چهار سال است ما را از رفتن به مکتب محروم ساختن.»
فرح میگوید حالا کوچهی مکتب رابعه بلخی خاموش است، صبح، چاشت و عصر، صدای شور و اشتیاق دختران به گوش نمیرسد.
فرح میگوید که آخرین باری که لباس سیاه و شال سفیدش را پوشیده و به پشت دروازهی مکتب آمده، در ماه مارچ ۲۰۲۲ بوده است. اما آن روز به آنها اجازه ورود به مکتب داده نشد. او در یک مصاحبه تلفنی به زنتایمز میگوید:« به ما گفتند اجازه نیست، بروید تا امر ثانی منتظر باشید.» اکنون چهار سال است که فرح منتظر باز شدن دروازههای لیسه عالی رابعه بلخی است و نمیداند این انتظار چه زمانی پایان خواهد یافت.
لیسه عالی رابعه بلخی، ۷۸ سال پیش در سال ۱۹۴۸ میلادی با نام «مرکز آموزشی عصری زنان» تاسیس شد. به گفتهی برخی از شاگردان این مکتب، این لیسه زمینه آموزش عصری و گسترده را برای دختران طبقه متوسط و فقیر شهر کابل فراهم کرد. بعدها نام این مکتب به لیسه عالی رابعه بلخی تغییر یافت، تا یادبودی باشد از شاعر مشهور رابعه بلخی، زنانی که قرنها پیش به ضرورت آگاهی و دانش پیبرده بود.
در بیش از هفت دهه گذشته، این مکتب محلی برای پرورش فکری داکتران، انجنیران، هنرمندان، ورزشکاران، مدیران و زنان فعال کشور بوده است. نغمه آوازخوان مشهور افغانستان در سال ۱۹۷۹ شاگرد صنف دهم مکتب رابعه بلخی بود که به استودیوی رادیو تلویزیون افغانستان رفته و اولین آهنگ خود را ثبت نمود.
اما اکنون این لیسه عالی به یک مکتب ابتداییه تقلیل یافته است. سمیه* یکی از کارمندان این مکتب میگوید:«از میان ۵۶ صنف درسی این لیسه که تا پیش از روی کار آمدن طالبان در افغانستان، خانه دوم هزاران دختر بود، حالا تنها ۱۷ صنف آن برای آموزش شاگردان دوره ابتدایی مورد استفاده قرار میگیرد و ۳۹ صنف دیگر آن خالی از شاگرد است.»
طبق گفتههای سمیه، در ماه اگست سال ۲۰۲۱ همزمان با سقوط نظام جمهوری، ۳۸۷۰ شاگرد دختر در این لیسه مصروف آموزش بودند. اکنون اما تنها ۴۵۰ شاگرد در صنفهای اول تا ششم این مکتب آموزش میبینند؛ آماری که کمتر از ۱۲ درصد از گنجایش این لیسه مشهور دخترانه را تشکیل میدهد.
لیسه عالی رابعه بلخی تا همین چند سال پیش مامن زنان سلحشور و فعال کشور بوده است، نهتنها در دو دهه گذشته، بلکه در تاریخ سیاسی زنان در افغانستان نقش مهم و تاثیرگذاری داشته است.
خانم امیلیا اسپارتاک ۷۴ ساله، استاد دانشگاه بازنشسته که فعلا ساکن کشور آلمان است، در سال ۱۹۷۰ از این مکتب فارغ شده است. او میگوید:«در دوران ما مکتب رابعه بلخی مشهور به مکتب دختران مبارز شهر کابل بود.» خانم اسپارتاک از خاطرات خوش آن دوران یاد میکند؛ «ثریا (سلما جهانی) در آن وقت شاگرد مکتب رابعه بلخی بود که در جشنهای روز معلم آواز میخواند. پسران لیسه غازی میآمدند ساز مینواختند و دختران رابعه بلخی آواز میخواندند.» خانم اسپارتاک میگوید که او کاپیتان تیم بسکتبال این مکتب بود که همزمان با ادامهی درس مکتب عضو سازمان دموکراتیک زنان افغانستان بود و به زنان مُسن سواد آموزش میداد و برای آگاهی زنان افغانستان مبارزه میکرد.
ناجیه عزیز ارسلایی، یکی از شاگردان دیگر که در سال ۱۹۸۳ از این لیسه فارغ شده است، میگوید، در سالهایی که او شاگرد صنفهای یازدهم و دوازدهم این لیسه بوده، بارها علیه تصامیم حکومت کمونیستی به عنوان یک شاگرد در تظاهرات شرکت کرده است:«در تظاهراتی که علیه رژیم کمونیستی صورت میگرفت، اشتراک کرده بودم. با وجود اشتراک شاگردان مکتب در این تظاهرات و راهپیماییها، رژیم حاکم آن وقت هیچ گاهی لیسه رابعه بلخی را به روی شاگردان بسته نکرده بود.»
او خاطرهی تلخی از آن دوران را به یاد میآورد که این خاطرهی تلخ نشانگر آن است که مکتب رابعه بلخی تنها یک نهاد برای آموزش نه بلکه مأمنِ برای پرورش فکر و جسارت دختران وطن بوده است. خانم ارسلایی میگوید: «در آن دوره تظاهرات علیه رژیم کمونیستی صورت میگرفت. در یکی از این تظاهرات دو شاگرد لیسه ما هر یک، ناهید صاعد و وجیهه جان شهید شدند.» ناهید صاعد که بعدا مشهور به ناهید شهید شد، در متون و اشعار آن وقت به کرات از او یاد شده است؛ چنانچه استاد خلیلالله خلیلی نیز شعری در وصف قهرمانی او سروده است.
داکتر زرغونه عبیدی ساکن اروپا از جمله زنانی است که در سال ۱۹۷۶ از این لیسه فارغ شده است. او به یاد دارد که در آن دوران زنان افغانستان با امنیت کامل میتوانستند که به کار و تحصیل بپردازند. معلمین مکتب رابعه بلخی کارآزموده بودند و رفتار نیک با شاگردان داشتند. این موضوع باعث شده بود، فضای تدریس و تعلیم برای دختران آرام و توام با پیشرفت و شکوفایی باشد. او با به یاد آوردن خاطرات دوران متعلمی خود در مکتب رابعه بلخی میگوید:«تصور آن مکتب بدون صدا و پیشرفت دختران، مثل یک کابوس است. جامعهی تک جنسیتی در نظر من یک جامعهی بیچاره است.»
مینا* ۳۰ ساله یکی دیگر از شاگردان سابق این مکتب که در سال ۲۰۱۶ از آن فارغ شده است، میگوید:« فارغ شدن از مکتب رابعه بلخی برای دختران پایتخت یک افتخار بود. در بعضی امتحانات با نیم نمره تفاوت درجههای ما فرق میکرد. چون همه درس میخواندیم و توقع داشتیم نمرات خوب بگیریم.» در این مکتب برعلاوهی فضای درسی سالم، کمیتههای ادبی، فرهنگی، علمی، ورزشی و هنری نیز فعال بود.
در پی فرمان رهبر طالبان، فعالیت مکاتب لیسه و متوسطه دخترانه در سراسر افغانستان، از جمله لیسه رابعه بلخی، تنها به دوره ابتدایی محدود شد و این تصمیم، هزاران دانشآموز مشتاق و پرشور را ناچار به خانهنشینی کرد.
فرح میگوید:«حالا من هفده ساله شدهام. لباسهای سیاهم به جانم تنگ شده است. اما واقعا میخواهم مکتبها باز شود و در شروع دوباره، صبح وقت به مکتب خواهم رفت.»
ف.امین نیز در تهیه این گزارش همکاری کرده است.
حورا عمر نام مستعار یک خبرنگار آزاد است که در افغانستان زندگی میکند.
