مقدمه: در سالهای اخیر، افغانستان صحنهی یکی از گستردهترین و پیچیدهترین بحرانهای حقوق بشری در جهان بوده است. با بازگشت طالبان به قدرت، زنان، دختران، روزنامهنگاران و فعالان مدنی بیشترین آسیب را از محدودیتها، تبعیض و سرکوب سیستماتیک متحمل شدهاند. در چنین شرایطی، نقش سازمان ملل متحد و نهادهای بینالمللی در مستندسازی و پیگیری عدالت برای قربانیان، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
زهرا نادر، مدیر مسئول زنتایمز در حاشیه «دادگاه مردمی زنان افغانستان» در مادرید، با ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان، گفتوگو کرده است. محورهای این گفتوگو شامل تمدید ماموریت بنت، تشکیل سازوکار تحقیقاتی جدید سازمان ملل برای بررسی دههها نقض حقوق بشر در افغانستان، وضعیت وخیم زنان و رسانهها، و تهدید فزایندهی طالبان برای قطع ارتباط کشور از جهان از طریق محدودسازی اینترنت است.
زهرا نادر: آقای بنت، بسیار سپاسگزارم که امروز این فرصت را در اختیار ما گذاشتید. ماموریت شما تمدید شده است و ما از این بابت بسیار خوشحال هستیم. میخواهم بدانم برنامهی شما برای سال آینده چیست؟ چگونه کار خود را انجام خواهید داد، با توجه به اینکه امکان سفر به داخل افغانستان را ندارید؟
ریچارد بنت: بسیار متشکرم، زهرا، بابت این مصاحبه و پرسشتان. بله، البته من خوشحالم که ماموریتم برای یک سال دیگر تمدید شده و منابع مالی آن نیز حفظ شده است. البته، من اکنون دو سال است که به افغانستان دسترسی ندارم، بنابراین فکر نمیکنم تفاوت زیادی ایجاد کند. ما پیش از این هم راههایی برای انجام ماموریت بدون سفر به افغانستان پیدا کردهایم، با استفاده از تکنالوژی و همچنین به این دلیل که مانند بسیاری دیگر، میتوانیم اطلاعاتی را از داخل افغانستان به دست آوریم. من امسال سه گزارش تهیه کردهام و گزارش چهارم و نهاییام را در ۳۰ اکتوبر در مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک ارائه خواهم کرد.
میدانید، اینکه گزارشگران ویژه حقوق بشر نتوانند وارد کشوری شوند که در آن کار میکنند، چیز غیر معمولی نیست. فقط کافی است به ایران نگاه کنیم؛ گزارشگر ویژه آن کشور هم اجازه ورود ندارد. برای ایران همچنین یک هیائت حقیقتیاب وجود دارد که آن هم نمیتواند وارد شود. اگر به میانمار نگاه کنیم، وضعیت مشابهی وجود دارد. بنابراین، این وضعیت رضایتبخش نیست، اما خوشبختانه امروزه میتوانیم با استفاده از فناوری بر بیشتر این موانع غلبه کنیم.
برنامهی من برای ماموریت در سال آینده این است که همچنان تمرکز زیادی بر وضعیت زنان و دختران داشته باشم، وضعیتی که بهتر نشده است. گزارش نخست من برای سال ۲۰۲۶ نیز درباره وضعیت دختران خواهد بود. با این حال، علاقهمندم به موضوعات دیگر نیز بپردازم، همانطور که تاکنون هم انجام دادهام. یکی از این موضوعات، کاهش فضای فعالیت برای رسانهها و بهطور کلی برای جامعهی مدنی است.
همچنین میخواهم بیشتر به تاثیر کاهش کمکهای بشردوستانه بپردازم. میدانم که در این زمینه دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، اما فکر میکنم بسیار مهم است که کشورها همچنان به ارائه کمکهای بشردوستانه به افغانستان ادامه دهند، زیرا قطع این کمکها بیش از همه به مردم نیازمند آسیب میزند. بهجای قطع کمکها، باید کمکها را بهگونهای هدفمند کرد که به دست کسانی برسد که بیش از همه به آن نیاز دارند.
میخواهم بیشتر به حقوق کودکان و وضعیت جوانان در افغانستان نیز بپردازم و شاید به مسایل زیستمحیطی هم نگاه کنم. در حال حاضر، من در حال انجام یک مشاوره با افغانها هستم تا بدانم از نظر آنان اولویتها چیست و دوست دارند تمرکز کار من بر چه موضوعاتی باشد. من میخواهم در این زمینه پاسخگو به خواست افغانها باشم.
زهرا نادر: بسیار سپاسگزارم از تمام این توضیحات. شما به تکنالوژی اشاره کردید و اینکه این تکنالوژی (مثل انترنت) انجام کار ما را ممکن کرده است. همانطور که میدانید، طالبان همین تکنالوژی را هدف قرار دادهاند. آنها تلاش میکنند انترنت را قطع کنند. ما شاهد قطعی کامل انترنت در افغانستان به مدت ۴۸ ساعت بودیم و متاسفانه ما رسانههایی که در تبعید کار میکنیم، کارمان متکی به انترنت است.
میخواهم بدانم شما درباره این قطع انترنت در افغانستان چه میدانید و فکر میکنید این موضوع چه تاثیری بر کار شما و شاید بر کار ما خبرنگارانی که در حال پوشش اخبار افغانستان هستیم خواهد داشت؟
ریچارد بنت: فکر میکنم هر زمان که ما یا هر کسی کاری انجام میدهد، ممکن است پیامدهای ناخواستهای داشته باشد و واقعاً فکر میکنم همین چند هفته پیش چنین اتفاقی افتاد. وقتی انترنت قطع شد، پیامدهای ناخواستهای ایجاد شد؛ برای مثال بانکها نتوانستند فعالیت کنند، شرکتهای هوایی نتوانستند کار کنند، میدان هوایی بسته شد. امروزه اداره یک حکومت، بدون فناوری ارتباطی بسیار دشوار است. بنابراین، قطع انترنت به این سادگی نیست، چون مقامات طالبان خودشان نیز آسیب میبینند. اقتصاد هم به شدت لطمه میبیند.
امیدوارم که ارتباطات و انترنت بهطور کامل و دایمی برقرار شود.
اما باید ببینیم در کشورهای دیگر منطقه که دولتهای شان نیز اقتدارگرا هستند، چه اتفاقی میافتد. آنها معمولاً فلترهایی برای انترنت اعمال میکنند تا دسترسی کامل نباشد، ولی کاملاً هم قطع نمیشود. فکر میکنم باید به دنبال راههای جایگزین باشیم. بسیاری از افغانها و برخی از ما در جامعه بینالمللی به برخورد با چنین موانعی عادت داریم و فکر میکنم راهحلهایی پیدا خواهیم کرد.
در عین حال، تکنالوژی این روزها برای همه ما بسیار مهم است؛ برای نسل جوان حکم شریان حیاتی را دارد و همین باعث میشود به این فکر بیفتیم که حتی قطع انترنت میتواند موجب بیثباتی شود. فقط کافی است کمی به شرق افغانستان نگاه کنیم، به نپال، جایی که جوانان وقتی دولت تصمیم گرفت رسانههای اجتماعی را قطع کند، دست به اعتراض زدند.
بنابراین، باید مسئله ثبات و امنیت را نیز در نظر گرفت.
توصیه من همیشه این است که دسترسی به اطلاعات برای هر جامعه باز و آزاد، حیاتی است. اگر دسترسی به اطلاعات را سلب کنید، دو پیامد خواهد داشت: اول اینکه مردم بههرحال راههای دور زدن آن را پیدا خواهند کرد؛ دوم اینکه مردم ناامید و خشمگین میشوند و فشار اجتماعی افزایش مییابد.
پس دیدگاه و توصیه من این است که باید دسترسی به اطلاعات آزاد باشد، انتقاد مجاز باشد، و ابراز دیدگاههای متفاوت — مادامی که مسالمتآمیز و غیرنفرتانگیز است، امکانپذیر باشد. فقط در این صورت میتوان به جامعهای باثباتتر امید داشت.
زهرا نادر: سوال دیگرم این است که سازمان ملل اخیراً سازوکار تحقیقاتی جدیدی برای افغانستان تصویب کرده است. میخواهم درباره این سازوکار بیشتر بدانم. این سازوکار چه تفاوتی با ماموریت شما دارد؟ و چقدر امیدوار هستید که این اقدام برای مردم افغانستان مفید باشد؟
ریچارد بنت: بله، این سازوکار همین دوشنبه گذشته (۶ اکتوبر) توسط شورای حقوق بشر ایجاد شد. من از تاسیس این سازوکار حمایت کردهام.
این سازوکار مکمل ماموریت من و ماموریتهای دیگر است و بخشی از رویکردی است که من آن را «رویکرد همه ابزارها» برای افغانستان مینامم.
این سازوکار هنوز راهاندازی نشده، بنابراین دقیقاً نمیدانیم چگونه عمل خواهد کرد. اما طبق متن قطعنامه، کار اصلی آن جمعآوری شواهد در سطح معیارهای کیفری است که سطح بالایی از استاندارد مدرک محسوب میشود، و تهیه پروندههایی برای تسهیل پیگردهای قضایی که ممکن است در کشورهای مختلف یا دادگاههای بینالمللی انجام شود.
این سازوکار بسیار شبیه به سازوکاری است که حدود شش یا هفت سال است برای میانمار فعالیت میکند. همچنین یکی برای سوریه وجود دارد. بنابراین، من فکر میکنم این اقدام افزودهای بسیار مهم با تمرکز بر پاسخگویی است و در کنار ماموریت من فعالیت خواهد کرد. ماموریت من همچنان ادامه دارد و این سازوکار جدید، کاری مشابه من انجام نخواهد داد. کار آن گزارشدهی کلی درباره وضعیت حقوق بشر، نگرانیها و روندها و بازتاب دادن صدای مردم افغانستان نیست؛ بلکه تمرکزش بر گردآوری اطلاعات، از جمله اطلاعات مربوط به عاملان نقض حقوق بشر است تا در آینده امکان پیگرد آنها فراهم شود. این کار بیشتر به دادگاه کیفری بینالمللی شباهت دارد تا به ماموریت من.
البته، جزئیات بیشتری در آینده مشخص خواهد شد. این سازوکار فوراً آغاز به کار نخواهد کرد، چون ابتدا باید منابع مالی آن از درون سیستم سازمان ملل تامین شود، و همچنین میتواند از کمکهای داوطلبانه بهرهمند شود.
سپس دورهای برای راهاندازی آن نیاز است. بنابراین انتظار ندارم تا چندین ماه آینده احتمالاً تا سال ۲۰۲۶ ، شروع به فعالیت کند.
تا آن زمان، من کار خود را ادامه میدهم و پس از آن هم ادامه خواهم داد. اما فکر میکنم این افزودهای بسیار مهم است و ممکن است اثر بازدارندهای نیز داشته باشد.
یکی از نگرانیهای بسیاری از ما، از جمله خود من که در حوزه حقوق بشر کار میکنیم، فضای مصونیت از مجازات در افغانستان است که سالها، نه فقط در چهار سال گذشته بلکه در دهههای پیش، وجود داشته است. وقتی برای جنایات جدی هیچ پیامدی وجود نداشته باشد، انگیزهای هم برای خودداری از ارتکاب آنها وجود ندارد. اما حالا که چنین سازوکارهایی، از جمله دادگاه کیفری بینالمللی و این نهاد جدید، در حال شکلگیری هستند، این پیام را میفرستند که دیر یا زود ممکن است عاملان پاسخگو شوند.
امیدوارم این امر اثر مثبتی داشته باشد و به مردم افغانستان بهویژه زنان و دختران، امید ببخشد؛ زیرا این پیام را میدهد که جامعه جهانی آنها را فراموش نکرده است. در این مورد، شورای حقوق بشر نهفقط با بیان نگرانی، بلکه با اقدام عملی پیش رفته است؛ اقدامی که فقط یکبار پیشتر، در مورد سوریه، انجام شده بود، اما توسط مجمع عمومی سازمان ملل.
بنابراین، در زمانی که سازمان ملل از نظر مالی و سیاسی تحت فشار است، این اقدام قابلتقدیر است. چالش بعدی این است که شورا بتواند این سازوکار را عملیاتی کند و امیدوارم کشورهایی که به نفع آن رای دادهاند، اکنون هزینهاش را نیز بپردازند.
همچنین باید بگویم که این قطعنامه که ماموریت من را نیز شامل میشود، با اجماع در شورای حقوق بشر تصویب شد، بدون رایگیری.تا جایی که میدانم، هیچ کشوری درخواست رایگیری نکرد و تنها کشوری که علیه آن سخن گفت چین بود که گفت از آن حمایت نخواهد کرد، اما در عین حال درخواست رایگیری هم نکرد. بنابراین میتوان گفت مخالفتی نسبتاً نرم بود.
این نشانهای است برخلاف ادعاهای طالبان از افغانستان که جامعه جهانی واقعاً نسبت به وضعیت، بهویژه وضعیت حقوق بشر، بسیار نگران است. اگر چنین نبود، شورای حقوق بشر این اقدام قوی را بهصورت اجماعی انجام نمیداد. این اقدامی است علیه عادیسازی رفتارهایی که در افغانستان تحت حاکمیت طالبان غیرقابلقبول است.
زهرا نادر: فقط یک سؤال سریع دیگر — آیا فکر میکنید این سازوکار میتواند به گذشته دورتر هم نگاه کند؟ نه فقط چهار سال اخیر طالبان، بلکه بیست سال گذشته و حتی قبل از آن؟
ریچارد بنت: بله، سوال بسیار خوبی است که باید به آن اشاره میکردم. متشکرم، زهرا. بله، ماموریت این سازوکار «جامع» است. یعنی میتواند این کار را انجام دهد. میتواند و خواهد توانست به رفتار همه طرفهای درگیر، بدون نقطه آغاز خاصی، نگاه کند.
میتواند تصمیم بگیرد به ۲۰، ۳۰ یا حتی ۴۰ سال قبل بازگردد، اگر بخواهد و ما میدانیم و من همیشه این را مطرح کردهام، چون ۲۰ سال است روی افغانستان کار میکنم که وضعیت حقوق بشر حتی در دوران جمهوری و پیش از آن هم جدی بوده است.
نباید در مورد قربانیان گزینشی عمل شود. اگر شما ۲۰ یا ۳۰ سال پیش قربانی بودهاید، دقیقاً به همان اندازه یک قربانی از سال گذشته، حق دسترسی به حقیقت و عدالت را دارید.
نمیتوانم به قربانی بگویم: «چون آنچه برای خانوادهات اتفاق افتاد قبل از یک تاریخ خاص بوده، برایت عدالت وجود ندارد.»
بنابراین من کاملاً از این ماموریت جامع حمایت میکنم. و البته، نباید مهم باشد که کدام طرف مرتکب آن شده است. این میتواند مقامات کنونیِ دِفاکتو باشد، ممکن است دولت قبلی یا دولت پیش از آن باشد، و حتی ممکن است نیروهای بینالمللی باشند که در افغانستان حضور داشتند.
در این زمینه میدانیم که برخی کشورها فرایندهای پاسخگویی داخلی خود را آغاز کردهاند و این باید تشویق شود.
بهتر است اگر عدالت بهصورت داخلی اجرا شود. میدانیم که استرالیا فرایندی در دست اجرا دارد و امیدوارم سریعتر پیش برود.
بریتانیا هم شروع کرده و برخی دیگر نیز چنین کردهاند، و این امر باید تقویت شود.
اگر کشورها خودشان بهدنبال عدالت باشند، نیازی کمتر به ورود نهاد بینالمللی وجود خواهد داشت.
امیدوارم این سازوکار کشورهایی را که در جنگ طولانی افغانستان دخیل بودند، ترغیب کند تا بازنگری درونی داشته باشند و با رویکردی قربانیمحور عمل کنند تا قربانیان و بازماندگان افغانستان بتوانند به تحقق عدالت امیدوار شوند.
زهرا نادر: دقیقاً. امیدوارم چنین شود، هرچند خیلی امیدوار نیستم. و آخرین سوالم این است که از زمان محدودیت و قطع انترنت در افغانستان، آیا تغییری در شیوهای که مردم داخل یا خارج از افغانستان میتوانند مدارک و شواهد را برای شما ارسال کنند یا داستانهای خود را بازگو کنند ایجاد شده است؟ آیا راه جدیدی برای ارتباط با شما فراهم شده یا خیر؟
ریچارد بنت: در حال حاضر، بهترین راه ارتباط با من از طریق ایمیل است. ما یک آدرس ایمیل عمومی داریم که مردم میتوانند از آن استفاده کنند. بیشتر مردم به نوعی به ایمیل دسترسی دارند، یا میتوانند از طریق یک همکار یا حتی از طریق شما پیامی را به من برسانند.
بنابراین، معمولاً ما تشویق میکنیم که از طریق ایمیل با ماموریت من تماس گرفته شود.همچنین واتساپ هم داریم. اگر انترنت کاملاً قطع شود، باید دوباره بررسی کنیم که چگونه ادامه دهیم، اما در حال حاضر، فکر میکنم هنوز فعال است.
زهرا نادر: بسیار خوب. تشکر از اینکه وقت تان را برای انجام این مصاحبه در اختیار ما گذاشتید.
