در ماه سنبله، «سهیلا»* همراه با شوهر و دو کودک خردسال خود پس از پنج سال زندگی در شهر اصفهان ایران، به افغانستان برگشت. در ایران شوهرش به عنوان کارگر ساختمانی کار میکرد و او در خانه خیاطی میکرد. امروز، تنها سرپناهشان یک خیمه آبی نازک است که با چهارپایه بر بام خانه خواهرش در هرات برپا شده است.
او میگوید: «در همهجا دنبال خانه گشتیم، اما با پول اندکی که داشتیم و بیکاری شوهرم، پیدا کردن خانه ناممکن بود. حتی در حاشیههای هرات، کرایهها کمتر از پنج تا هفت هزار افغانی در ماه نیست. وقتی درآمد یک مرد به ده هزار افغانی هم نمیرسد، یک خانواده چطور میتواند چنین کرایهای بپردازد؟»
خانه خواهرش از پیش هم پرجمعیت است، هشت نفر در دو اتاق کوچک زندگی میکنند؛ اما همین سقف، میان خانواده سهیلا و خیابان فاصله میاندازد. او در ولسوالیهای انجیل و کرخ، به دنبال خانه گشته، اما هر خانه یا بسیار دور است یا خیلی گران.
سهیلا با نگاهی به خیمه روی بام میگوید: «ما نمیتوانیم برای همیشه اینجا بمانیم، اما کجا برویم؟»
موج تازهی بازگشت مهاجرین
سهیلا تنها یکی از بیش از ۱.۴ میلیون مهاجر افغان است که طبق آمار کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) از ماه حمل تا کنون از ایران بازگشتهاند. در مجموع، بیش از ۲.۲ میلیون افغان در سال ۲۰۲۵ از ایران و پاکستان بازگردانده شدهاند؛ بزرگترین موج بازگشت از زمان تسلط طالبان تاکنون. حکومت ایران، نگرانیهای امنیتی و مشکلات اقتصادی را دلایل اصلی اخراجها عنوان کرده است.
در گذرگاههای مرزی «دوغارون» و «میلک»، صدها بس روزانه از پناهجویان وارد افغانستان میشود. هرچند برخی داوطلبانه بازمیگردند، اما به گفته کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، بیشتر آنان در «شرایط دشوار و ناخواسته» مجبور به ترک شدهاند و اغلب تنها لباسهایی را که بر تن دارند، با خود آوردهاند.
در مرز اسلامقلعه هرات، کمیساریای عالی پناهندگان و نهادهای همکار محلی، برای خانوادههای تازهوارد پتو، گاز، ظرف آب و مواد غذایی توزیع میکنند، اما نیازها بسیار بیشتر از امکانات موجود است. تنها در یک هفته، از ۵ تا ۱۱ اکتوبر، بیش از ۳۷ هزار نفر وارد کشور شدهاند که ۵۲ درصد آنان زنان بودهاند. یکچهارم خانوادههای بازگشتی را زنان سرپرستی میکنند. کمیساریای عالی پناهندگان هشدار داده است که طرح پاسخگویی بشردوستانه افغانستان برای سال ۲۰۲۵ تنها ۳۵ درصد تامین مالی شده است و میلیونها نفر بدون سرپناه یا کمک نقدی باقی ماندهاند.
پارکها به اردوگاه پناهجویان تبدیل شدهاند
در سراسر هرات، فضاهای عمومی به پناهگاههای موقتی پناهجویان بدل شده است. در «پارک جامی» بخشی از کمربند سبز اطراف زیارت مولانا عبدالرحمن جامی، صدها خیمه در میان درختان برپا شده است. خانوادهها در اینجا برای دریافت آب آشامیدنی، مواد غذایی و مراقبتهای صحی به کمک نهادهای خیریه و مردم محل وابستهاند.
«فریحه»*، مادر چهار کودک که در ماه جولای از ایران اخراج شده، میگوید: «اینجا درست مثل کمپهای پناهجویان در ایران است. صفهای طولانی برای تشنابها وجود دارد، دوش حمام نیست و فقط خیریهها برای ما آب و غذا میآورند.»
مسوولان طالبان پارک را به بخشهایی برای خانوادهها و مردان مجرد تقسیم کرده و مقررات سختگیرانهای بر زنان وضع کردهاند. فریحه میگوید: «چند خانواده را به خاطر نداشتن حجاب مطابق خواست امر به معروف از پارک بیرون کردهاند.»
افزایش کرایهها و کاهش گزینهها
در ناحیه جبرئیل هرات، «سودابه»*، معلم پیشین یک مکتب خودگردان در تهران، اکنون همراه با پسر پنجسالهاش و سه خواهر خردسال خود در داخل یک مسجد زندگی میکند. او میگوید: «یک خانه پیدا کردیم که کرایهاش ۱۲ هزار افغانی در ماه بود، اما هیچکدام ما کار نداریم. چطور میتوانیم بپردازیم؟»
فریحه که همسرش ده سال در ایران کار کرده بود، حالا میگوید: «پول جمع کرده بودیم تا در وطن زندگی نو بسازیم، اما حالا همان پول برای کرایهی خانه کافی نیست. خانهای که دو سال پیش ۲۵۰۰ افغانی بود، حالا ۵ هزار افغانی شده است.»
به گفته مشاوران املاک، در ماههای اخیر کرایهها در هرات بین ۴۰ تا ۷۰ درصد افزایش یافته است. افزایش تقاضا از سوی بازگشتکنندگان و کمبود خانههای قابل سکونت، دلیل اصلی این افزایش عنوان میشود. در بیشتر مناطق، پیدا کردن خانهای با کمتر از پنج هزار افغانی کرایه تقریباً ناممکن است.
«سراجالدین»، یکی از مشاوران املاک، میگوید: «هر روز دهها نفر میآیند، بیشترشان بازگشتکنندهها هستند. یا خانه نیست، یا توان پرداخت کرایه را ندارند. مجبوریم خانههایی را نشان دهیم که خود میدانیم نمیتوانند بگیرند.»
مقررات تازه طالبان جستوجوی خانه را دشوارتر کرده است. کرایهنشینان باید اطلاعات کامل اعضای خانواده، حتا کودکان را همراه با ضامن محلی به ادارهی استخبارات تحویل دهند. نماینده محل یا «وکیل گذر» موظف است چهرههای ناآشنا را به استخبارات گزارش دهد.
«عبدالروف»*، نجار اخراجشده از مشهد، میگوید: «یک خانه کوچک با کرایه ۶ هزار افغانی پیدا کردم، اما هیچکس حاضر نشد برایم ضمانت کند. بدون ضامن، مالکان میترسند خانه کرایه بدهند؛ به همین دلیل، سه هفته است در مسجد میخوابم.»
کشوری شکننده زیر فشار
کمیساریای عالی پناهندگان هشدار داده است که بازگشت اجباری در این مقیاس، ثبات کشور را که از پیش شکننده است، تهدید میکند. افغانستان هنوز درگیر فقر گسترده، بلایای طبیعی و کاهش شدید کمکهای بینالمللی است. زلزلههای اخیر در شرق کشور نزدیک به نیم میلیون نفر را نیازمند کمکهای فوری ساخته و ظرفیت دولت را بیشتر از پیش تحت فشار قرار داده است.
نزدیک به نیمی از جمعیت افغانستان در فقر زندگی میکنند. در آغاز سال ۲۰۲۵، حدود ۱۴.۸ میلیون نفر با کمبود مواد غذایی روبهرو بودند، از جمله ۴.۷ میلیون زن و کودک که از سوءتغذیه حاد رنج میبرند. ترکیب درآمدهای پایین، کاهش کمکهای خارجی، محدودیتهای طالبان بر کار زنان و افزایش نیازهای انسانی، میلیونها افغان را در وضعیت بسیار آسیبپذیر قرار داده است. اکنون، اخراجهای اجباری، این رنج را دوچندان کرده است.
روی بام، باد سرد از فراز شهر میوزد. سهیلا کودکانش را زیر پتوی نازکی میپوشاند و میگوید: «زمستان نزدیک است، اما هنوز خانهای نداریم.»
نامها به دلایل امنیتی تغییر داده شده است.
(نویسنده، خبرنگار زن تایمز در افغانستان است که به دلیل ملاحظات امنیتی با نام مستعار مینویسد.)
