همزمان با تشدید تنش در روابط طالبان و اسلام آباد، شاهد استقبال بی سابقه از وزیر خارجه طالبان در دهلی نو و اعلام ارتقای فعالیت دیپلماتیک هند در کابل به سطح سفارت بودیم. در تابستان ۲۰۲۱ با تسلط طالبان بر کابل این برداشت وجود داشت که در دوگانه هند و پاکستان، اسلام آباد پیروز قطعی و دهلی نو بازنده کامل به شمار میرود. پاکستان بنیانگذار و حامی اصلی طالبان از دهه ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۱ به شمار میرفت و هند در دهه نود از ائتلاف شمال حمایت میکرد و در دوره جمهوریت مناسبات گرم با دولت مرکزی کابل داشت. اما در چهار سال اخیر شاهد دگردیسی تدریجی در روابط دو کشور با طالبان بودهایم. چگونه هند از جایگاه دشمنی با طالبان روابط دوستانه با این گروه برقرار کرده است و پاکستان فراتر از مشاجرات لفظی و درگیریهای جزئی وارد فاز برخورد نظامی تا سطح بمباران کابل و قندهار گردیده است؟
فرایند بهبود روابط هند و طالبان
در 15 اگست 2021 هنگامی که دولت به رهبری اشرف غنی سقوط کرد و طالبان به کابل بازگشت، پاکستان در کنار روسیه، ایران و چین جزء معدود کشورهایی بودند که به فعالیت دیپلماتیک ادامه دادند اما هند همسو با کشورهای غربی سفارت خود در کابل را بست. سفر جنرال فیض حمید رئیس وقت سازمان استخبارات پاکستان در اوایل سپتامبر ۲۰۲۱به کابل، و عکسی که از وی هنگام نوشیدن قهوه در این شهر منتشر گردید، به منزله پیروزی و سلطه پاکستان بر افغانستان تفسیر گردید. اما روابط پاکستان و طالبان آنگونه که انتظار میرفت پیش نرفت و هند به تدریج وارد تعامل با طالبان گردید. امیر خان متقی وزیر خارجه طالبان در مارچ ۲۰۲۳ از بازگشایی سفارتهای تعدادی از کشورهای منطقه بشمول هند خبر داد، اما این فعالیتها محدود به امور فنی بود و کمکی به کاهش انزوای بین المللی طالبان نمیکرد. در ۲۷ اپریل سال جاری میلادی اناند پراکاش نماینده ویژه هند در امور افغانستان طی سفر به کابل با امیر خان متقی دیدار کرد. در این دیدار نگرانی هند از استفاده گروههای تروریستی از خاک افغانستان و ضرورت تشکیل حکومت فراگیر در افغانستان بیان شد. جی شنکر وزیر خارجه هند نخستین تماس تلفنی با وزیر خارجه طالبان را در ۱۶ می ۲۰۲۵ برقرار و از طالبان به خاطر محکوم کردن حمله تروریستی پهلگام در جامو و کشمیر قدردانی کرد. حمله پهلگام که در اثر آن ۲۶ گردشگر کشته شدند و مسئولیت آن را گروه «مقاومت کشمیر» پذیرفت، منجر به حملات موشکی و بمباردمانهای متقابل هند و پاکستان در می ۲۰۲۵ گردید. معنی تماس تلفنی وزرای خارجه هند و طالبان پس از برخورد نظامی دهلی نو و اسلام آباد روشن بود: هند از موضوعگیری طالبان در این بحران راضی است و طالبان در جبهه اسلام آباد قرار ندارد. از جانب دیگر سفارت دولت پیشین افغانستان در دهلی نو در اکتبر ۲۰۲۳ به دلیل عدم حمایت دولت هند بسته شد و بعد از آن دیپلماتهای طالبان کنسولگریهای افغانستان در مومبای و حیدرآباد را تصاحب کردند. جی شنکر پس از دیدار اخیر با امیر خان متقی اعلام کرد که فعالیتهای دیپلماتیک هند در افغانستان به سطح سفارت ارتقاء پیدا میکند. میزبانی از امیر خان متقی و بازگشایی سفارت در کابل به منزله شناسایی دی فکتوی حکومت طالبان محسوب میشود. هرچند هند تا کنون در مورد شناسایی رسمی حکومت طالبان چیزی نگفته است. با این حال اذعان وزیر خارجه طالبان به اینکه کشمیر بخشی از قلمرو هند است، خشم پاکستان را برانگیخته است. ارتقای روابط طالبان با هند در کنار برخورد سنگین نظامی روزهای اخیر و بمباران کابل و قندهار از سوی طالبان دال بر این است که بر خلاف انتظار طالبان در کنار هند ایستاده و پاکستان ناراحتی از شکست در مدیریت طالبان را پنهان نمیکند.
پیشینه روابط هند و طالبان
در دهه ۱۹۹۰ هنگامی که طالبان کابل را در کنترل خود درآوردند، هند سفارت خود در افغانستان را بست. از نظر دهلی نو طالبان یک گروه نیابتی ساخته سازمان استخبارات پاکستان محسوب میشد که منافع هند را با خطر مواجه میسازد. پاکستان در آن دوره همراه با عربستان سعودی و امارت متحده عربی تنها سه کشوری بودند که حکومت طالبان را به رسمیت شناختند. دهلی نو برای جلوگیری از گسترش نفوذ پاکستان و تأمین منافع خود، همسو با ایران و روسیه از ائتلاف شمال حمایت میکرد. در پی حمله امریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ و سقوط حکومت طالبان، هند دو باره سفارت خود در افغانستان را بازگشایی کرد و روابط نزدیک با نظام جمهوری داشت. در طی دو دهه جنگ طالبان با امریکا، ناتو و دولت جمهوری اسلامی افغانستان، هند طالبان را بهعنوان متحد پاکستان تلقی کرده و این گروه و متحدینش را بخاطر سلسله حملات تروریستی علیه مراکز دیپلماتیکش در سراسر افغانستان محکوم میکرد. از سوی دیگر رهبران طالبان در طول ۲۰ سال حضور امریکا در افغانستان از حمایت پاکستان برخوردار بودند و در قالب شورای کویته، شورای میرانشاه و جزء آن فعالیت داشتند و مورد حمایت اطلاعاتی، مالی و لوجیستگی پاکستان بودند. اسلام آباد بارها بخاطر حمایت از طالبان مورد سرزنش متحدین غربی خود از جمله امریکا قرار گرفت و در مواردی منجر به قطع یا تعلیق کمکها گردید.
عوامل تغییر رویکرد هند
در نگاه کلان دو دسته عوامل را میتوان برای تغییر رویکرد هند در قبال طالبان بر شمرد: تغییر ژئوپولیتیک منطقه و دوری طالبان از پاکستان. ژئوپولیتک منطقه در پی خروج ناتو و ایالات متحده امریکا از افغانستان تغییر کرده است. در ژئوپولیتیک جدید کشورهای مهم منطقه از قبیل چین، روسیه و ایران که سر ناسازگاری با ایالات متحده دارند از دوستان نزدیک طالبان محسوب میشوند. روسیه بهصورت رسمی حکومت طالبان را مورد شناسایی قرار داده است، چین، ایران و تعدادی از کشورهای آسیای میانه و عربی نیز روابط نزدیک باطالبان دارند. در محیط جدید منطقهای که دیگر جریان مقاومت قدرتمندی در داخل افغانستان علیه طالبان فعالیت ندارد و کشورهای منطقه نیز ترجیح دادند تا با طالبان تعامل کنند، هند نیز با اتخاذ رویکرد عملگراریانه در تلاش است که برای مهار نفوذ پاکستان در افغانستان و دفاع از منافع خود با طالبان تعامل کند. این اقدام همزمان است با فاصله گرفتن هند از ایالات متحده و بهبود روابط با چین در حالی که روابط پاکستان با امریکا بار دیگر تقویت شده است و اسلام آباد در دوگانه چین و امریکا، نزدیک به واشنگتن ارزیابی میشود تا بیجینگ. عامل مهم دیگر تنش رو به گسترش در روابط پاکستان و طالبان است. از زمان بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱ گراف خشونتها و حملههای تی تی پی در پاکستان افزایش یافته است و درخواستهای پاکستان از طالبان مبنی بر مهار طالبان پاکستانی نتیجهبخش نبوده است. تداوم این روند منجر به حمله هوایی پاکستان به کابل پایتخت افغانستان در نهم اکتبر و متعاقب آن درگیریهای مرزی گسترده بین طالبان و نظامیان پاکستان گردید. گزارشها حاکی است که حمله به کابل با هدف کشتن مولوی نور ولی محسود رهبر تحریک طالبان پاکستانی صورت گرفته است که موفقیتی به همراه نداشته و این چهره زنده است. پاکستان طالبان تی تی پی و دیگر گروههای فعال علیه خود را تروریستهای مورد حمایت هند میداند که با استفاده از خاک افغانستان علیه پاکستان اقدام می کنند.
چالش تضاد ارزشها
گسترش تعامل هند با حکومت طالبان در افغانستان و هند نیز با انتقادهای مواجه است و سنخیتی بین کشور دموکرات با یک گروه افراطی دیده نمیشود. از نظر نخبگان و سیاسیون افغان، طالبان یک گروه تروریستی و افراطی است که نه از مردم افغانستان نمایندگی میکند و نه حکومت مشروع افغانستان به شمار میرود. از منظر این دسته از نخبگان، هند به عنوان دوست دیرینه افغانستان نباید به طالبان مشروعیت ببخشد و آینده مناسبات دو ملت را با خطر مواجه سازد. از جانب دیگر فرش سرخ انداختن بزرگترین دموکراسی جهان، زیر پای یک تروریست که نه به حقوق زنان احترام قایل است و به انتخابات و مشارکت همگانی باور دارد، در تضاد با ارزشها و اصول کثرتگرایانه دولت هند به شمار میرود. غیبت زنان در کنفرانس خبری امیر خا متقی که موجب اعتراض گسترده سیاسیون و فعالین مدنی این کشور شد و در نتیجه وی مجبور بر تکرار نشست خبری با حضور زنان گردید، یک نمونه از تضاد ارزشهای دو جانب است. از نظر ارزشها و ایدئولوژی وجه مشترک طالبان و پاکستان بسیار پرنگ است و انتظار میرود به رغم تقابل بی سابقه نظامی، پاکستان برای تغییر عناصر سرکش در سطح رهبری طالبان به تلاش خود ادامه دهد.
