دادگاه مردمی برای زنان افغانستان روز چهارشنبه در شهر مادرید اسپانیا آغاز به کار کرد. این محکمه توسط دادگاه مردمی دایمی و به درخواست چهار نهاد جامعه مدنی افغانستان برگزار شده است؛ تا موارد گسترده نقض حقوق زنان زیر حاکمیت طالبان را بررسی و ثبت کند.
این دادگاه مردمی که برای دو و نیم روز در دفتر انجمن وکلای مادرید برگزار میشود، جایی است که زنان معترض و بازمانده از شکنجه و سرکوب برای نخستینبار در برابر هیأتی از قاضیان بینالمللی سخن میگویند.
شهرزاد اکبر، رئیس اجرایی نهاد رواداری و یکی از برگزارکنندگان این دادگاه، در سخنرانی آغازینش گفت: «امروز ما برای شاهد بودن، پاسخخواهی و به چالش کشیدن استبداد و عادیسازی آن گردهم آمدهایم. ما اینجا هستیم تا آگاهی ایجاد کنیم و همبستگی زنان و مردان جهان را بطلبیم، زیرا میدانیم قدرت واقعی در دست مردم است.»
این دادگاه به درخواست نهادهای رواداری، سازمان حقوق بشر و دموکراسی افغانستان، نهاد پژوهش و توسعه و مدافعان حقوق بشر پلاس برگزار شده است. قرار است هیأت قاضیان نتایج ابتدایی خود را در تاریخ ۱۰ اکتوبر اعلام کند.
در نخستین روز این دادگاه، هشت زن به گونهٔ حضوری، آنلاین و در پیامهای صوتی شهادت دادند. از شکنجه در زندان طالبان تا بسته بودن مکاتب و تجربهی خشونت خانوادگی، از جمله موضوعاتی بودند که شاهدان زن در مورد آن صحبت کردند.
یکی از این شاهدان، دختر جوانی بود که از سه حملهٔ انتحاری جان سالم به در برده است، از جمله حملهٔ سال ۲۰۲۲ بر مرکز آموزشی کاج در کابل که دهها شاگرد در آن کشته شدند.
او در حالی که ماسک سیاه و عینک آفتابی برای پنهان کردن هویتش استفاده کرده، سخنانش را چنین آغاز کرد:
«تشکر از اینکه به ما، بازماندگان خاموش جنگ و تبعیض، فرصت شنیده شدن دادید.» او گفت: «امروز اینجا هستم که بگویم آموختن دانش نباید جرم پنداشته شود و هیچ دختری نباید به جرم رویا دیدن از آموزش محروم شود.»
او گفت که حمله انتحاری بر مرکز آموزشی کاج یک هفته قبل از امتحانات کانکور صورت گرفته بود و با وجود این که زخمی بود، سر امتحان حاضر شد، اما نتوانست بیشتر از ۴۲ سوال از ۳۰۰ سوال را جواب بدهد. هنگام امتحان ضعف کرد و او را دوباره به شفاخانه بردند. او میگوید که دلیل ضعفش، فقط زخمهای فیزیکی نبوده است، بلکه نتیجه محرومیت از حق تحصیل بوده است.
با وجود زخمهایی که هنوز بر بدن دارد، او میگوید که از تحصیل دست نخواهد کشید: «من شکست را نمیپذیرم و تسلیم نمیشوم، چون چارهی دیگری ندارم.»
رهبری این دادگاه را چهار سارنوال از افغانستان — آزاده راز محمد، بنفشه یعقوبی، اورزلا نعمت و محب مدثر — به عهده دارند. آنان طالبان را متهم کردند که با سیاستی آگاهانه و سازمانیافته، زنان را هدف پیگرد و تبعیض سیستماتیک قرار دادهاند؛ عملی که به گفتهٔ آنان مصداق «جنایت علیه بشریت» است.
آزاده راز محمد گفت: «اقدامات طالبان بهگونهای گسترده و سیستماتیک انجام میشود. اینها رویدادهای جداگانه نیستند، بلکه بخشی از یک سیاست آگاهانه است که از طریق قانون، پولیس و نهادها برای سرکوب زنان و حفظ سلطهٔ مردانه تطبیق میشود.»
اورزلا نعمت افزود که آنها هم برای سیستم طالبان و هم مقامات ارشد این گروه خواستار مجازات هستند.
بنفشه یعقوبی نیز گفت: «ما اینجا گردهم آمدهایم نه تنها برای ثبت آنچه در حال رخ دادن است، بلکه برای تأکید بر اینکه رنج زنان و دختران افغان فراموش نخواهد شد.»
در میان شاهدان، شماری از زنان معترض نیز بودند که پس از شرکت در اعتراضات خیابانی بازداشت و شکنجه شدهاند. روایتهای کوتاه اما تکاندهندهٔ آنان بسیاری از حاضران را به گریه انداخت.
یکی از آنان گفت که سربازان طالبان تفنگ را بر سر برادرزادهٔ ششسالهاش گذاشتند تا او را مجبور به اعتراف کنند. یکی دیگر از زنان معترض که با پوشیدن یک ماکس، هویتش را پنها کرده بود، گفت: «شبی که آزاد شدم، به دیوار همسایه {داخل زندان} با مشت زدم که او بداند که اگر او کشته شد، من هستم که صدایش باشم.» او با صدای لرزان افزود: «لطفاً صدای ما را بشنوید.»
این دادگاه علاوه بر مستندسازی جنایات، بر خطر «عادیسازی طالبان» نیز تمرکز داشت. سخنرانان گفتند که جهان نباید با حکومتی که حقوق بشر و حقوق زنان را بهگونهٔ سیستماتیک نقض میکند، برخورد عادی داشته باشد.
شهرزاد اکبر گفت: «وضعیت فاجعهبار حقوق بشر و حقوق زنان در افغانستان آشکار و مستند است، اما با وجود شدت {نقض حقوق بشر}، {رژیم طالبان} از سوی بسیاری از حکومتهای جهان عادیسازی میشود. واکنش جهانی نسبت به این حملات، با کمبود آشکار اقدام جدی روبهرو است.»
اظهارات او یک روز پس از گفتوگوی ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان با اسکای نیوز بیان شد. مجاهد در آن مصاحبه گفته است:
«تنها روسیه نیست که ما را آشکارا به رسمیت شناخته است. کشورهای بسیاری دیگر نیز ما را به رسمیت شناختهاند، هرچند علناً اعلام نکردهاند. سفیرانشان در کابل حضور دارند و سفیران ما نیز در آن کشورها اند و روابط سیاسی و اقتصادی داریم.»
این اظهارات مجاهد، بیش از هر چیزی، فورا چنین دادگاههایی را یاد آوری میکند.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان که در نشست حضور داشت، این دادگاه را «ابزاری مهم» برای عدالتخواهی توصیف کرد. او به زن تایمز گفت: «این دادگاه به زنان بازمانده و قربانی افغان فرصت میدهد تا بیانیهای رسمی و علنی در برابر هیأت قاضیان ارائه کنند، و این واقعاً وارد تاریخ میشود.»
بنت افزود که هرچند این دادگاه منجر به پاسخگویی قضایی نخواهد شد، اما نقش آن شبیه یک کمیسیون حقیقتیاب است که به بازماندگان امکان میدهد «حقیقت خود را بیان کنند و صدایشان را زنده نگه دارند.»
شهرزاد اکبر در پایان سخنرانی اش گفت: «ما اینجا هستیم چون باور داریم افغانستان یک قضیهٔ از دسترفته نیست. انتخاب پیشِروی جهان روشن است: یا عادیسازی دیدگاه زنستیز و استبدادی طالبان، یا ایستادن در کنار دیدگاه زنان افغان برای آیندهای دموکراتیک و حقوقمحور برای افغانستان و فراتر از آن.»
