وزارت تحصیلات عالی طالبان در ادامه اعمال محدودیت بر نهادهای آموزشی، با ارسال دو دستور العمل جداگانه در روزهای سوم و چهارم سنبله سال جاری، به مسئولان دانشگاهها و موسسات تحصیلات عالی از آنها خواسته است که از تدریس نزدیک به بیست مضمون درسی و حدود هفصد کتاب و منبع درسی جلوگیری شود. در یکی از دستور العملها گفته شده است که بیش از دوصد مضمون درسی دیگر به گونه انتقادی و با رویکرد اصلاحی تدریس شوند. این دستور العملها که نسخهای از آن به زن تایمز رسیده است، به دانشگاههای سراسر کشور ابلاغ شده اند. بر اساس فرمان نخست، دلیل ممنوعیت تدریس تعدادی از مضمونهای درسی، مخالفت آنها با شریعت و پالیسی امارت اسلامی عنوان شده است.
در بخشی از این فرمان آمده است:«فهرست مضامین تعداد از رشتههای تحصیلی توسط علما و متخصصین شرعی، ملاحظه و بررسی گردید که منجمله به تعداد ۱۸ مضمون از رشتههای مختلف خلاف شریعت و پالیسی نظام دانسته شده، از فهرست مضامین حذف شده است.» در این دستور العمل همچنین گفته شده است که ۲۰۱ مضمون درسی دیگر که بهصورت نسبی مشکلات دارند، با نگاه انتقادی تدریس شوند. همچنین براساس این دستور العمل، نزدیک به هفتصد کتاب و منبع درسی که در دانشگاههای دولتی در سراسر کشور تدریس میشدند، ممنوع اعلام شدهاند. فهرست کتابهای ممنوعه پس از آن تهیه و منتشر شده است که وزارت تحصیلات عالی طالبان از مسئولان دانشگاههای دولتی خواسته بودند تا سر فصلها و منابع درسی خود را معرفی کنند. یک منبع مطلع که هویتش به دلیل امنیتی محفوظ میماند، گفت هیئتی از علما که مستقیم از رهبری طالبان دستور میگیرند، مسئول بررسی و تشخیص منابع سازگار و مخالف شریعت و نظام سیاسی طالبان هستند.
درسهای ممنوعه
در ضمیمه یکی از دستور العملها، فهرست هجده مضمون درسی ذکر شده است که دانشگاهها باید آنها را از نصاب آموزشی خود حذف کنند. در این فهرست مضمونهای مربوط به حقوق اساسی، نظام سیاسی، حقوق بشر و زنان بیشتر دیده میشوند.
۱. حقوق اساسی افغانستان
۲. جنبشها و جریانهای سیاسی اسلامی
۳. حکومتداری خوب
۴. نظامهای انتخاباتی
۵. نظام سیاسی افغانستان
۶. جامعهشناسی سیاسی افغانستان
۷. جندر و توسعه
۸. حقوق بشر و دموکراسی
۹. تحلیل قانون اساسی افغانستان
۱۰. جهانیشدن و توسعه
۱۱. تاریخ ادیان
۱۲. جامعهشناسی زنان
۱۳. فلسفهٔ اخلاق
۱۴. آزار و اذیت جنسی
۱۵. تنوع استخدام برابر جندر
۱۶. رهبری گروههای کوچک
۱۷. ارتباطات جندر
۱۸. نقش زنان در ارتباطات عامه
در ضمیمه یاد شده همچنین فهرست ۲۰۱ مضمون درسی دیگر که باید با نگاهی انتقادی و اصلاحی تدریس شوند، ذکر شده است. در میان این دسته از عناوین درسی، آداب و تشریفات دیپلوماتیک، سیاست و حکومت در ایالات متحده امریکا، سیاست خارجی قدرتهای بزرگ، جمعیتشناسی، جامعهشناسی دینی، مبارزه با فساد اداری، نظام تربیتی خانواده، فلسفه اسلامی و هرمنوتیک به چشم میخورند.
کتابهای ممنوعه
نزدیک به ۷۰۰ عنوان کتاب از بین منابع درسی معرفی شده از سوی دانشگاههای دولتی کابل، تعلیم و تربیه کابل، پولیتخنیک کابل، علوم طبی کابل، بلخ، قندهار، ننگرهار، هرات، شیخ زاید، البیرونی، پکتیا، جوزجان، آکادمی علوم و دانشگاه بین المللی اسلامی افغان، مخالف شریعت و سیاست امارت اسلامی طالبان، تشخیص داده شده و معرفی آنها به عنوان متون درسی، ممنوع اعلام شده است. از سایر دانشگاهای دولتی و خصوصی نیز خواسته شده است که سر فصلها و منابع درسی خود را برای ارزیابی به وزارت تحصیلات عالی معرفی کنند. انتظار میرود با ارزیابی منابع درسی سایر دانشگاهها، تعداد کتابهای ممنوعه افزایش یابد. منابع آگاه در دانشگاهها تأیید میکنند که فهرست کتابهای ممنوعه به همه دانشگاهها ارسال و از آنها خواسته شده است که این کتابها نباید به دانشجویان به عنوان متن درسی معرفی شوند. در میان کتابهای ممنوعه، کتابهای چاپ ایران از جمله آثار چاپ شده توسط دانشگاه تهران، انتشارات سمت، صدا و سیمای جمهوری اسلامی و سایر ناشران ایرانی، بیشترین تعداد را به خود اختصاص دادهاند. پس از آن آثار چاپ شده در افغانستان، کتابهای بدون ناشر و لکچر نوتها(چپتر) استادان قرار دارند. همچنین در این لیست تعداد کمی منابع چاپ شده توسط یو اس آی دی، یو اس آی پی، بنیاد آسیا و برخی ناشران کشورهای عربی دیده میشوند.
در میان آثار ممنوعه کتابهای نوشته شده توسط زنان به شکل پررنگ دیده میشوند. دستکم ۱۴۰ کتاب در این فهرست نوشتهٔ زنان است. یک عضو گروهی که کتابها را بررسی میکند، در گفتوگو با بیبیسی فارسی تأیید کرده است که «همه کتابهایی که نویسنده آنها زنان هستند، قابل تدریس نیستند.»
چشمانداز دانشگاهها در حاکمیت طالبان
با رویکرد که طالبان در قبال نهادهای آموزشی در پیش گرفتهاند، چشمانداز دانشگاههای افغانستان در صورت تداوم حاکمیت این گروه، تبدیل شدن به مدرسههای طالبانی است. به گفته یک منبع مطلع، شیخ ضیاء الرحمن آریوبی که سمت معینیت امور علمی وزارت تحصیلات عالی طالبان را به عهده دارد، طی صحبت شفاهی در جمعی با اشاره به دانشگاهها، گفته است که این نهادها در بیست سال گذشته مروج و مبلغ ارزشهای غربی بودهاند؛ از این رو یا باید اصلاح شوند و یا حذف خواهند شد.
برخی استادان با ابراز نگرانی میگویند، با توجه به بد بینی طالبان نسبت به بعضی رشتههای تحصیلی از قبیل حقوق، علوم سیاسی و جامعهشناسی، ممکن است در ادامه اعمال محدودیتها، این رشتهها از ساختار نظام آموزشی حذف شوند. از طرف دیگر، پیشبینی میشود که پرونده کتابهای ممنوعه قطورتر از این شود؛ زیرا طالبان در صدد دستیابی به سرفصلها و منابع درسی سایر دانشگاههای دولتی و خصوصی است. با حذف کتابهای درسی و الزام استادان به تهیه چپتر(جزوه) که محتوای آن سازگار با سیاست طالبان باشد، با اینکه ممکن است عناوین درسها و منابع حفظ شوند اما از محتوی اصلی تهی خواهند شد. گزارشهای میدانی حاکیست که این دستور العملها سر آغاز یک فرایند است که با قاطعیت و به شکل گسترده تداوم خواهد یافت و هیئت علمای مورد اعتماد رهبری طالبان، صلاحیت دارند که از تطبیق سختگیرانه این فرمانها نظارت کنند؛ بدین ترتیب میتوان گفت که طالبان در صدد مدرسهسازی دانشگاهها است.
