چهار سال از بازگشت طالبان به قدرت میگذرد و این گروه همچنان با بحران مشروعیت داخلی و بین المللی مواجه است. طالبان در ۱۵ اگست ۲۰۲۱ در نتیجه یک سازش بین المللی در قالب توافقنامه دوحه، قدرت سیاسی در کشور را تصاحب کرد، اما از آنجای که انتقال قدرت مبتنی بر اراده ملت نبوده، حاکمیت طالبان مشروعیت داخلی ندارد. با این وجود حکومت سرپرست این گروه قدرت را در انحصار دارد و مخالفان در داخل کشور به دلیل سرکوب خشونتبار توان اعتراض را ندارند. اما انزوا و عدم مشروعیت بین المللی طالبان امر قابل کتمان نیست؛ زیرا شاخصهای واضح چون رسمیتشناسی و تعامل رسمی قابل ارزیابی و سنجش است. در این مطلب نگاهی انداختهام به سطح انزوای بین المللی طالبان، کارتهای بازی طالبان برای تعامل با منطقه و جهان و موانع کسب مشروعیت بین المللی حکومت این گروه.
سطح انزوای بین المللی طالبان
ذبیح الله مجاهد سخنگوی طالبان در فبروری سال روان مدعی شد که اداره طالبان با ۴۰ کشور جهان تعامل دیپلماتیک دارد:«سفارتها، کنسولگریها و نمایندگیها ما با چهل کشور در تعامل هستند و این کشورها نیز در افغانستان سفارت دارند.» در عین حال وب سایت وزارت خارجه افغانستان که در کنترل طالبان قرار دارد ۲۹ کشور را فهرست کرده است که اداره طالبان با انها تعامل دیپلماتیک دارد. اما آنچه بهصورت رسمی اعلام شده است، روسیه تنها کشوری است که حاکمیت طالبان را در اوایل جولای ۲۰۲۵ به رسمیت شناخت و تا هنوز هیچ کشور دیگری حاکمیت این گروه را به رسمیت نشناخته است. با این وجود به نظر میرسد جامعه جهانی در امر چگونگی تعامل با حاکمیت طالبان مثل سایر مسایل جهانی دیگر دچار دو دستگی شدهاند. در حالی که کشورهای غربی در برابر عادیسازی روابط با طالبان مقاومت کردهاند، کشورهای منطقه بیشترین تعامل را با طالبان دارند. کشورهای روسیه، چین، پاکستان، ایران، ازبیکستان، هند، امارات متحده عربی، قطر، عربستان سعودی، ترکیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان، بارها میزبان حضور مقامات عالی رتبه طالبان بودهاند، سفارتخانه و کنسولگریهای افغانستان را به طالبان سپردهاند و از طالبان سفیر و یا دیپلمات پذیرفتهاند. نمایندگیهای سیاسی کشورهای یاد شده در افغانستان فعالیت های خود را از سر گرفتهاند و یا به سطح سفیر ارتقاء دادهاند. وزرای خارجه و برخی مقامات عالی رتبه پاکستان، چین، قطر، ازبیکستان، ایران و هند از کابل تحت حاکمیت طالبان بازدید کردهاند. سفر احتمالی مسعود پزشکیان رئیس جمهور ایران به کابل دومین بازدید بلندتر از سطح وزرا پس از سفر عبدالله عارفافنخست وزیر ازبیکستان خواهد بود که در اگست ۲۰۲۴ انجام شد.
انزوای طالبان در کشورهای غربی، با وجود موافقت آلمان با پذیرش دو دیپلمات این گروه برای انجام امور کنسولی و میزبانی ناروی از هئیت طالبان بهمنظور میانجیگری، محسوستر است. سفارتهای افغانستان در بریتانیا و امریکا مسدود شدهاند و نمایندگیهای افغانستان در نیورک و ژنوا در اختیار دیپلماتهای حکومت پیشین است و سازمان ملل متحد حاکمیت طالبان را به رسمیت نشناخته است. همچنین سفارتهای افغانستان در کانادا، بلژیک، فرانسه، ایتالیا، اتریش، پولند، سوئیس و اسرترالیا توسط دیپلماتهای سابقمدیریت میشوند و خارج از کنترل طالبان فعالیت دارند. کوریای جنوبی در شرق و تاجیکستان در منطقه نیز از کشورهای هستند که سفارت افغانستان را به طالبان تحویل ندادهاند و در کنترل دیپلماتهای نظام پیشین هستند. از جانب دیگر نمایندگیهای افغانستان در هالند، جمهوری چک و بلغارستان و برخی کشورهای دیگر در هماهنگی با طالبان اداره میشوند.
کارتهای بازی طالبان در تعامل با منطقه و جهان
مبارزه با داعش، قطع همکاری با القاعده و دیگر گروههای تروریستی بین المللی، انسجام داخلی، فقدان بدیل، فقدان جنگ، تمرکز بر استخراج معادن و مشارکت در طرحهای تجاری و اقتصادی منطقه، مهمترین کارتهای بازی طالبان است که با مانور بر انها کشورهای منطقه را مجاب به برقراری روابط نزدیک و کشورهای غربی را مجاب به عدم حمایت از جبهههای مخالف مسلح کرده است. مبارزه با داعش شاخه خراسان بزرگترین امتیازی است که طالبان در تعامل با منطقه و غرب از آن بهرهبرداری میکند. برای کشورهای غربی عدم حمایت از القاعده نیز اهمیت دارد و به نظر میرسد طالبان در این زمینه نیز موفق به جلب نظر غربیها شده است. برای روسیه ثبات در افغانستان و همکاری در تقابل با داعش، صرف نظر از مسایل حقوق بشری و مشارکت اقوام در قدرت اهمیت دارد. برای چین کنترل حزب ترکستان شرقی، دستیبای به ذخایر طبیعی افغانستان و اجرای ابتکار جاده و کمربند در اسیای میانه از طریق افغانستان اهمیت دارد. برای ایران معادن، آب، تجارت و عدم حمایت از جیش العدل راهبردی است. موفقیت طالبان در حفظ انسجام داخلی به رغم چالشهای توزیع قدرت بین شبکه حقانی و طالبان قندهاری از یک طرف و طالبان غیر پشتون و پشتونها از جانب دیگر، سرکوب مخالفان مسلح و قطع جنگ رسمی، هند، ایران و روسیه را که مخالف طالبان در دهه ۱۹۹۰ بودند، به دوستان نزدیک طالبان تبدیل کند. اگرچه در این دوره شاهد اختلاف نظر و بروز تنشهای مرزی بین طالبان و پاکستان، بر سر تحریک طالبان پاکستانی بودهایم اما در نهایت طالبان به خواست پاکستان تن داده و سیاست مهار تیتیپی را در پیش گرفته است. از جانب دیگر احساس می شود نگرانی کشورهای چین، روسیه و ایران از سقوط طالبان به کام غرب نیز آنها را به روابط نزدیک با این گروه واداشته است.
موانع کسب مشروعیت بین المللی
نقض فاحش حقوق بشر از جمله محرومیت زنان از کار و تحصیل، انحصار قدرت و عدم تشکیل دولت فراگیر، مجازات خشونتبار متهمان به جرایم اخلاقی و ناقضان اصول رفتار اجتماعی مورد نظر طالبان، تعقیب و شکنجه منسوبین نظام پیشین و تطبیق سختگیرانه آموزههای شریعت، موانع اصلی مشروعیت بین المللی حاکمیت طالبان بهشمار میروند. بر اساس توافقنامه دوحه که بسترساز بازگشت طالبان به قدرت گردید، انتظار میرفت از طریق مذاکرات بین الافغانی دولت فراگیر تشکیل شود، اما طالبان به این بخش از مفاد توافقنامه عمل نکرده و هر گونه مذاکره بین الافغانی با دیگر جریانها و گروهها را رد کرد. از جانب دیگر طالبان در جریان مذاکره با امریکا بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ تلاش کردند وانمود کنند که افغانستان و جهان با طالبان جدید مواجه هستند که حقوق زنان را به رسمیت میشناسند. ولی با تصاحب قدرت به سرعت محدودیتها بر زنان را بازگردانده و تشدید کردند بگونهای که زنان علاوه بر محرومیت از کار و تحصیل از تمامی عرصههای اجتماعی حذف شدهاند. گزارش ربع نخست ۲۰۲۵ یونما تأیید میکنند که از اگست ۲۰۲۱ که طالبان برگشتهاند زنان به طور سیتماتیک از مشارکت اجتماعی محروم شدهاند. در زمینه سرکوب اقلیتها گزارش شده است که در کمتر از ۲۰ روز در ماههای جنوری و فبروری حد اقل ۵۰ شهروند اسماعیلی در بدخشان با خشونت و تهدید وادار به پذیرش مذهب سنی شدهاند.گزارش یونما همچنین یادآور میشود که در ربع نخست سال ۱۸۰ نفر از جمله ۳۸ زن و دختر به اتهام ارتکاب جرایم اخلاقی در اماکن عمومی شلاق خوردهاند. بر همین اساس دادگاه جرایم بین المللی(ICC) در ۸ جولای ۲۰۲۵ دستور بازداشت ملا هیبت الله اخوند زاده و عبدالحیکم حقانی به ترتیب رهبر و رئیس دادگاه عالی طالبان را صادر کرد. علاوه بر این ۱۳۵ نفر از رهبران و مقامات ارشد طالبان در فهرست تحریمهای بین المللی قرارند. با توجه به موانع یاد اقدام روسیه مبنی بر رسمیت شناسی اداره طالبان با مخالفتها و محکومیتهای شدید بین المللی مواجه گردید و کشورهای دیگر که در تعامل با طالبان قرار دارند نیز اعلام کردند که عجلهای در شناسایی حکومت طالبان ندارند.
نتیجهگیری
هرچند گستره تعامل و نفوذ طالبان در در سطح منطقه و فراتر از ان گسترش قابل توجهی یافته است، اما حکومت طالبان همچنان با عدم مشروعیت بین المللی مواجه است. موانع مشروعیت اداره طالبان همچنان نسبت به امتیازهای که دارند سنگینی میکند و کشورها حتی در صورت تأمین منافع خاص ملی شان با محذوریت اخلاقی شدید مواجه هستند. از این رو میتوان گفت که طالبان همچنان در انزوای بین المللی به سر میبرند و با رویکردی که دارند جز انسداد سیاسی در داخل و خارج راه دیگری متصور نیست.
امید شرافت، نام مستعار یک استاد پیشین دانشگاه در کابل و پژوهشگر روابط بینالملل است.
