سال جاری میلادی بدترین سال برای مهاجران افغانستان به شمار میرود. در حالی که افغانستان همچنان ناامن و درگیر بحران اقتصادی و فقر است، کشورهای ایران و پاکستان اخراج گسترده مهاجران را در دستور کار قرار دادهاند. پاکستان دارندگان کارتهای «ای سی سی» و «پی او آر»، و ایران افراد دارای برگههای سر شماری را اخراج میکنند. بازگردادن اجباری شهروندانی که از ترس طالبان پناهنده شدهاند در تضاد آشکار با شعارهای حمایت از حقوق بشر و سیاست حسن همجواری است. با توجه به وضعیت امنیتی و اقتصادی حاکم در این اخراج فوری و گسترده عوارض جانبی بسیاری خواهد داشت.
امنیت در افغانستان
طالبان مدعی ارمغان امنیت برای مردم افغانستان اند و لابیگران طالبان در خارج از افغانستان نیز این موضوع را برجسته میکنند. اخیرا شرل بنارد همسر زلمیخلیلزاد فرستاده ویژه پیشین امریکا در امور افغانستان نیز مدعی شد که امنیت و حتی فضای کار زنان در افغانستان زیر سلطه طالبان تامین است. دیدگاه شرل واکنشهای گسترده در پی داشت. جنگ جبههای، انفجار و انتحار طالبان که تلفات گسترده نظامی و غیر نظامی را در پی داشت پایان یافته است، اما شهروندان به امنیت نرسیدهاند. نظامیان و کارمندان دولتپیشین، زنان، فعالان رسانه، مدافعان حقوق بشر، نخبگان اقلیتهای قومی و مذهبی در معرض تعقیب، شکنجه، تجاوز و زندان و کشتار از سوی طالبان قرار دارند. گزارشهای مستند و مفصل نشان میدهند که طالبان به عفو عمومی اعلام شده پابند نیستند. علاوه بر آن دخالت ماموران وزارت امر به معروف طالبان در حوزه خصوصی مردم از قبیل طرز و شکل پوشش، ریش مردان، موی زنان، گشت و گذار در سطح شهر، فعالیت در شبکههای اجتماعی، برگزاری تجمعات و امثال آن، امنیت روانی مردم را سلب کرده است.
وضعیت اقتصادی افغانستان
وضعیت اقتصادی حاکم بر کشور برای بازگشت مهاجران مساعد نیست. بانک جهانی در گرازش ماه اپریل خود تصریح میکند که به رغم رشد نسبی اقتصاد افغانستان در سال ۲۰۲۴، رشد سریع جمعیت و بازگشت پناهجویان، ایجاد اشتغال و ارایه خدمات عمومی را با مشکل مواجه ساخته و به تعمیق بحران اقتصادی منجر میشود. به گزارش شورای امنیت سازمان ملل، افغانستان گرفتار یکی از بزرگترین بحرانهای بشردوستانه در جهان است و در سال ۲۰۲۵ نیز ۲۲.۹ میلیون شهروند افغانستان نیازمند کمکهای بشردوستانه اند. درعینحال کاهش کمکهای امریکا به افغانستان به وخامت بیشتر اوضاع انجامیده است. تام فیلچر که در اواخر اپریل از افغانستان بازدید کرده است میگوید:« کاهش کمکها مستقیما منجر به مرگ خواهد شد.» کاهش کمکها منجر به توقف فعالیت بسیاری از نهادهای امدادرسان از جمله صلیب سرخ شده است. بر اساس گزارش کمیته بین المللی نجات، تمام برنامههای حیاتی صلیب سرخ از قبیل ارایه خدمات بهداشتی، واکسیناسیون، درمان سوء تغذیه، آب آشامیدنی بهداشتی و دیگر خدمات مراقبتی متوقف شده است. از جانب دیگر سیاست طالبان مبنی بر ممنوعیت کار و تحصیل زنان در بیرون از خانه باعث شده است که زنان سرپرست خانوار از مشاغل خصوصی و درامد ناچیز نیز محروم شوند.
پیامدهای جانبی اخراج فوری و گسترده
ایران و پاکستان تعداد بسیار زیاد مهاجران را در محدوده زمانی کوتاه اخراج میکنند. منابع در ایران میگویند که تمامی برگههای سرشماری (کارت موقت) اتباع افغانستان باطل اعلام شده است و دسترسی افراد فاقد مدرک اقامتی معتبر که تعدادشان حدود چهار میلیون نفر تخمین زده میشوند، به تمام خدمات عمومی قطع میشود و از آنان خواسته شده است که ایران را ترک کنند و یا به اجبار اخراج خواهند شد. پاکستان اخراج مهاجران افغان را از نوامبر ۲۰۲۳ شروع کرده بود، و در اپریل سال جاری موج جدیدی از اخراج را شروع و اعلام کرده است که در دراز مدت بیش از سه میلیون مهاجر افغان را به افغانستان بر خواهند گرداند. اخراج گروهی و بدون زمانبندی قابل قبول، پیامدهای ناگوار را در پی دارد و مغایر ارزشهای حقوق بشری است.
نقض کرامت انسان
در جریان اخراج وسیع و شتابزده مهاجران در هردو کشور همسایه کرامت انسانی مهاجران پاس داشته نمیشود و روند اخراج اغلب با توهین، تحقیر و در مواردی با برخوردهای خشن همراه است. شاهدان عینی در هردو کشور همسایه برخورد پولیس و در مواردی مسئولان ارگانهای مربوطه، با مهاجران را خارج از چارچوبهای پذیرفته شده قانونی و انسانی تلقی میکنند. از طرف دیگر حتی کسانی که در اثر انقضای اعتبار کارتهای اقامتی شان داوطلبانه قصد خروج دارند و به نهادهای ذیربط برای بازگشت مراجعه میکنند، گلایه دارند که ظرفیت و مسئولیتپذیری لازم برای انجام امور وجود ندارد. حجم مراجعه در اثر اعلامهای رسمی بسیار بیشتر از ظرفیت اداری است. در نتیجه این افراد و خانوادهها در جریان مراحل خروج با اشکالی از توهین، تحقیر، بلاتکلیفی و برخوردهای غیرحرفهای و زننده مواجه میشوند.
سوء استفاده از وضعیت مهاجران
بازداشت و اخراج گروهی توسط پولیس و یا ضرب الاجل کوتاه مدت برای ترک ایران و پاکستان زمینهساز سوء استفاده از پول، ملک و دارایی مهاجران افغان را فراهم میکند. شاهدان عینی در هردو کشور تایید میکنند که در خیلی از موارد کارگران مهاجر که از سطح شهرها یا محل کارشان بازداشت و اخراج میشوند، مجالی برای تصفیه حساب با کارفرما و یا برداشت وجوه نقد خود از بانکها را ندارند، و اغلب موفق به دریافت معاش باقی مانده و یا ذخیره شده نزد کارفرما و یا پساندازهای خود در بانکهای کشور میزبان نمیشوند. همچنین خانوادههایی که بهزور و یا با ضرب الاجل کوتاه مدت وادار به ترک کشور میزبان میشوند قادر به فروش وسایل خانه، موتر و موترسیکل، و دریافت پول گروی خانه نمیشوند. عدهای که به نام شهروندان ایران ملک خریدهاند، نمیتوانند خانه خود را بفروشند و ممکن است املاک خود را از دست دهند. همچنین تعداد قابل توجهی از خانوادهها در چارچوب قانونی به نام «اقامت در برابر سپردهگذاری» مبالغی را در بانکهای ایران سپردهاند ولی اکنون که آن قانون ملغی شده است در دریافت پول خود با مشکل مواجه اند.
محرومیت دختران از تحصیل
در کنار معضل امنیت و کار مشکل دیگر در افغانستان عدم دسترسی دختران به آموزش میباشد. اغلب خانوادههایی که اخراج میشوند، دخترانی در سن تحصیل دارند که یا در ایران و پاکستان متولد شدهاند و یا در سالهای اخیر به هدف دسترسی به آموزش مهاجرت کردهاند. محرومیت دخترانی که در مکاتب ایرانی، پاکستانی و یا مکاتب مهاجران در آن کشورها تعلیم میدیدند، یکی از عواقب جدی این اخراج، و آینده تعلیمی و شغلی جمعیت بزرگی از دختران آسیب خواهد دید. این دختران قربانی ازدواجهای زودهنگام، و دچار افسردگی و مشکلات روانی خواهند شد.
امید شرافت، نام مستعار یک استاد پیشین دانشگاه در کابل و پژوهشگر روابط بینالملل است.
