طالبان صدها استاد زن در دانشگاههای دولتی را از شغلشان اخراج کردهاند. شماری از استادان مرد نیز از وظیفه برکنار شدهاند، اما بهنظر میرسد حذف کامل زنان از تحصیلات عالی یکی از اهداف اصلی منفکیهای تازه است.
شماری از استادان دانشگاهها در گفتگو با زنتایمز تایید کردهاند که این برکناریها بدون اطلاعیه رسمی و با تماس تلفونی و ارسال پیامک به آنان ابلاغ شده است. از بلخ تا کابل و قندهار، این زنان میگویند که با دستور وزیر تحصیلات عالی طالبان، از نظام تحصیلات عالی کشور کنار گذاشته شدهاند.
ناجیه* استاد دانشگاه بلخ، روز دوشنبه ۱۲ می ۲۰۲۵ خبر منفکی خود را دریافت کرد. او میگوید: «ساعت ده صبح به آمر تدریسی پیام فرستادم تا بپرسم آیا مقالهام به چاپ رسیده یا نه. پاسخی نیامد. تماس گرفتم و او گفت: خبر بدی دارم، شما در فهرست تنقیصیها هستید.»
ناجیه ۴۴ سال دارد و مادر سه فرزند است. او ۲۳ سال در دانشگاه استاد بوده و حتی در شرایط طالبانی انتظار نداشته است که با وجود وظیفهشناسی و تلاش بسیارش، روزی بدون هیچگونه توضیح از کار برکنار شود: «وقتی این خبر را شنیدم، حس کردم زمین و آسمان دیگر جایی برایم ندارند. اشکهایم را نمیتوانستم کنترل کنم. من استادی بودم که حتی در بارداری رخصتی نمیگرفتم و در هر شرایطی سر صنف حاضر میشدم.»
حکم تنقیص استادان زن در دانشگاههای دولتی، بنا بر دستور وزارت تحصیلات عالی، بهصورت شفاهی به آنها ابلاغ شده است. به استادان زن بدون هیچ توضیحی کوتاه خبر دادهاند که بستشان لغو شده است.
مسوولان طالبان به رسانهها نیز در این زمینه معلومات نمیدهند. حافظ انجینر روح الله روحانی، رییس اطلاعات و نشرات وزارت تحصیلات عالی طالبان در گفتگو با زنتایمز گفت که «به دلیل تورم تشکیلاتی» برخی کارکنان اداری از وظیفه برکنار شدهاند، و استادان زن تنقیص نشده اند.
شهناز، استاد دانشگاه کابل به زن تایمز میگوید: «در پوهنتون کابل حدود شصت بست از استادان زن تنقیص شده اند. ۳۵ استاد تنها در دانشکدههای زبان و ادبیات داخلی، زبانهای خارجی، بیولوژی، وترنری، اقتصاد، روانشناسی و علوم تربیتی کار خود را از دست دادهاند.»
این اخراجها، تازهترین تلاش طالبان برای حذف زنان دانشگاهی است. این زنان از آغاز حاکمیت طالبان با محدودیتهای زیاد روبرو بودهاند، و حذف تدریجی آنان از دانشگاهها پس از آن شدت گرفت که در ماه دسامبر ۲۰۲۲ طالبان ورود زنان به دانشگاهها را ممنوع اعلام کردند. در ماههای پس از آن، بسیاری از استادان زن مجبور به خانهنشینی شدند و تنها بخش اندکی از معاش قبلی خود را دریافت میکردند. در ماه جون ۲۰۲۴، طالبان معاش زنانی را که از وظایف رسمی کنار گذاشته شده بودند بهشدت کاهش دادند، و به همه زنان خانهنشینشده بدون تفکیک رتبه و مقام، معاش ثابت ۵ هزار افغانی تعیین کردند. برخی از این زنان، از جمله استادان دانشگاهها، در گذشته دهها هزار افغانی معاش میگرفتند.
قریب یک سال پس از آن فرمان، اکنون همان ۵ هزار افغانی را نیز بهروی گروهی از زنان تحصیلکرده و ماهری که در افغانستان عمدتاً بیسواد سرمایههای بشری کمیاب شمرده میشوند، قطع کردهاند.
از تلاش برای زندهماندن در داخل تا ترک کشور
زنانی که از تدریس در دانشگاهها محروم شدهاند، با فشارهای روانی و اقتصادی بسیار مواجهاند. عدهای از آنان افغانستان را ترک گفته و در گوشههای مختلف جهان پراکنده شدهاند. دیگران در داخل کشور با چالشهای گوناگون اجتماعی، معیشتی و روانی دستوپنجه نرم میکنند.
فاطمه*، بیش از ده سال در رشته علوم اجتماعی تدریس کرده و راهنمای صدها مونوگراف و مقاله علمی بوده است. مقالات او در ژورنالهای معتبر داخلی و خارجی منتشر شده، و او در کنفرانسها و برنامههای تحقیقی بسیاری شرکت کرده است. فاطمه اکنون برای کمک به معیشت خانواده پرجمعیتاش در خانه خیاطی میکند.
او به زن تایمز گفت: «خیاطی اولین چیزی بود که به ذهنام رسید. به این فکر میکردم که اگر یک کورس خیاطی به دختران بازمانده از مکتب و پوهنتون باز کنم دیگر وقتام را به هدر نخواهم نداد.»
زرغونه*، استاد دانشگاه در قندهار میگوید: «بعد از بسته شدن دانشگاهها هیچ روزنه امیدی پیش روی خود نمیدیدم. افسرده شده بودم. بعضی روزها دستهایم بیحس میشد و نمیتوانستم به کارهای خانه برسم.»
او مدرک ماستری و رتبه علمی پوهنیار دارد، ولی حالا نزدیک به پنج ماه است که در یک شفاخانه مشغول ثبت و راجستر مریضهاست. زرغونه هنوز مکتوب رسمی منفکی خود را دریافت نکرده و نمیداند که آیا هنوز جایگاهی در دانشگاه دارد یا نه.
بر اساس یک گزارش بیبیسی پشتو، در نتیجه سیاستهای طالبان، نزدیک به یکچهارم استادان سه دانشگاه کابل، هرات و بلخ در چند سال گذشته افغانستان را ترک کردهاند.
محبوبه اسلامی، استاد پیشین دانشگاه طبی کابل و جراح عمومی، از جمله زنانیست که پس از سقوط حکومت پیشین، افغانستان را ترک کردهاند. او میگوید: «روز سقوط، نخستین کاری که کردم، رفتن به دانشگاه بود. میخواستم ببینم با استادان و دانشجویان زن چه رفتاری خواهد داشت. رفتم اما نگذاشتند وارد شوم. گفتند اگر کار ضروری داری، محرمات را بفرست.»
محبوبه در دپارتمنت انستیزی دانشگاه طبی کابل تدریس میکرد. او که از سال ۲۰۱۶ تا زمان سقوط کابل مشغول تدریس بود، ابتدا به پاکستان، سپس به ایتالیا رفت و اکنون در شفاخانهای در شهر نیویارک کار میکند. خانم محبوبه میگوید از هفت استاد زن دپارتمنت انستیزی دانشگاه کابل، چهار نفر کشور را ترک کردهاند.
فریب «فرمان ثانی» و تلاش برای حذف دایمی زنان
طالبان در ابتدا ادعا داشتند که ممنوعیت آموزش زنان موقتی است و تا «فرمان ثانی» ادامه خواهد یافت. اما با گذشت زمان و اجرای محدودیتهای بیشتر بر زنان، اکنون روشن شده که «فرمان ثانی» تاکتیکی برای خلق امیدواری کاذب و ایجاد چنددستگی میان معترضان بوده است، و حذف زنان از تحصیلات و ادارههای دولتی، سیاست رسمی طالبان است.
در سپتامبر ۲۰۲۴ بیش از ۱۰۰ استاد زن از ۳۴ ولایت کشور، در اعتراض به کسر معاش و خانهنشینی اجباری، نامهای را امضا و به رهبری طالبان ارسال کردند. در آن نامه، با اشاره به پیامدهای ناگوار حذف این نیروی بشری اشاره گفته شده بود که «تربیه یک کدر دانشگاهی به ۳۰ سال زمان نیاز دارد» و این خانهنشینیهای اجباری همراه با کاهش معاشات، مشکلات جدی اقتصادی و روانی برای زنان بهوجود آورده است. وزارت تحصیلات عالی طالبان به نامه اعتراضی زنان پاسخ ندادهاند و منابع میگویند وزیر تحصیلات آن گروه از پذیرش نامه مذکور خودداری کرده است.
استادان زن میگویند در این دو سال نهتنها از صنف و درس محروم شدهاند، بلکه برخورد جامعه نیز با آنان تغییر کرده است. سهیلا*، استاد دانشگاه در شمال افغانستان میگوید: «بعضی از همکاران مرد که پیشتر با ما صمیمی بودند، حالا جواب سلام ما را با بیمیلی و اکراه میدهند. در خانه نیز، از سوی برخی مردان خانواده، فشارهای روانی و حتی خشونت علیه زنان شاغل و استاد افزایش یافته است.»
