پاکستان همواره از سوی کشورهای منطقه بهخصوص هند و افغانستان به حمایت از تروریسم متهم شده است. اما مقامات در اسلام آباد این ادعاها را رد میکردند. بهتازگی خواجه محمد آصف وزیر دفاع این کشور در مصاحبه با اسکای نیوز پذیرفته است که کشورش سه دهه از تروریسم حمایت کرده است. این اولین و صریحترین اعتراف از یک مقام بلند پایه پاکستانی است. به دنبال آن بلاول بوتو زرداری وزیر خارجه سابق پاکستان نیز حمایت این کشور از تروریسم را بخشی از تاریخ پاکستان خواند. وزیر دفاع پاکستان با اینکه دلیل این اقدام را همسویی با غرب بهخصوص امریکا و انگلیس دانست، اما نفس اقدام را «کار کثیف» و اشتباه خواند که موجب رنج پاکستان شده است. اظهارات محمدآصف و بوتو در اوج تنش میان دهلی نو و اسلام آباد بخاطر حمله تروریستی در کشمیر، واکنشهای زیادی را از جمله در افغانستان برانگیخته است.
پاکستان از ابتدای ظهورش در ۱۹۴۷با دو کشور هند و افغانستان روابط پرتنش دارد. اختلاف بر سر کنترل جامو و کشمیر عامل تضاد این کشور با هند و اختلاف بر سر خط مرزی دیورند ریشه تنش در روابط با افغانستان محسوب میشوند. هند و پاکستان تا کنون چهار بار در سالهای ۱۹۴۷، ۱۹۶۵، ۱۹۷۱ و ۱۹۹۹جنگیدهاند. علاوه بر آن در دیگر مقاطع نیز روابط بسیار پرتنش را سپری کردهاند. پاکستان برای مقابله با هند سه اقدام راهبردی را در پیش گرفته است. اول) دستیابی به سلاح اتمی؛ اولین آزمایش هستهای پاکستان در ۱۹۹۸ انجام شد. هند پیش از آن در ۱۹۷۴ به قدرت هستهای تبدیل شده بود. دوم) حمایت از گروههای جهادی، و سیاستخارجی هندستیز . پاکستان به تجهیز، تمویل و آموزش گروههای جهادی و تروریستی دست زد که بعدتر بیشتر توضیح خواهم داد. سوم) در عرصه سیاست خارجی پاکستان کوشید درسه سطح قدرتهای بزرگ، کشورهای اسلامی و منطقه علیه هند و افغانستان یارگیری کند.
روابط پاکستان با افغانستان نیز هیچگاه دوستانه نبوده و گاه تا آستانه جنگ پیش رفته است. درگیریهای مرزی یک امر عادی تلقی میشود، حتی در چهار سال اخیر که افغانستان تحت کنترل دوستان سابق پاکستان قرار دارد. با اینکه ریشه تقابل دو کشور به خط مرزی دیورند بر میگردد، اما نوع مناسبات افغانستان با هند و هژمونی طلبی پاکستان نیز بی تاثیر نیست. پارلمان افغانستان در جولای ۱۹۴۹ بهصورت یکجانبه معاهده دیورند را ملغی اعلام کرد و پس از آن دولتها در کابل بهصورت رسمی حاضر به پذیرش خط مرزی نشدهاند. ولی پاکستان فراتر از آن در قبال افغانستان چون برادر کوچکتر و عمق استراتژیک نگاه میکند. پاکستان در طول حیات سیاسی خود کوشیده است که دولتهای مستقر در کابل را مجاب کند که سیاستخارجی خود در قبال هند را با لحاظ منافع پاکستان تنظیم کنند، ادعایی در قبال خط دیورند نداشته باشند، و پاکستان دست برتر در آموزش نیروهای نظامی و امنیتی افغانستان داشته باشد. از آنجایی که دولتهای مستقر در افغانستان از دوره ظاهر شاه تا سقوط جمهوری اسلامی در ۲۰۲۱ همسویی لازم با خواستهای پاکستان نداشتهاند، پاکستان از گروههای شورشی، جهادی و تروریستی برای اعمال فشار و یا سقوط دولتهای مستقر در افغانستان حمایت کرده است.
جهاد افغانستان فرصتی برای پاکستان
با تهاجم قوای ارتش سرخ شوروی در آغاز دهه ۱۹۸۰ به افغانستان، جهان غرب و کشورهای اسلامی و عربی در برابر آن واکنش نشان داده از گروههای اسلامگرایی جهادی حمایت کردند. پاکستان بهعنوان میزبان گروههای جهادی و مجری پروژه جهاد، همکاری استراتژیک با غرب و جنگ مقدس اسلامی را با هم پیوند زد تا بتواند در ذیل آن به راهبردهای خود در قبال هند و افغانستان بهتر عملی کند. پاکستان پیش از آن با عضویت در پیمانهای سیتو و بعدا بغداد در خط مقدم کمربند امینتی غرب قرار گرفته بود، اما جهاد در افغانستان زمینه ارتقای همکاری را فراهم کرد و صبغه دینی لازم را نیز مهیا ساخت. در این چارچوب مدارس دینی و مروج افراطگرایی مذهبی در پاکستان گسترش یافت و آی اس آی مدیریت توزیع منابع مالی غربی و عربی به گروههای جهادی را در انحصار خود درآورد. در حالی که در سال ۱۹۷۵ کل طلبههای ثبت شده در مدارس دینی سراسر پاکستان یکصد هزار نفر گزارش شده است، در ۱۹۹۸ تنها در پنجاب ۵۴۰ هزار طلبه مشغول به تحصیل بودند. در فضای دو قطبی جنگ سرد که افغانستان در قطب شرق هضم شده بود و هند از موسسین جنبش جهان سومی عدم تعهد محسوب میشد، پاکستان از یک طرف شراکت راهبردی با ایالات متحده امریکا و چین را بهعنوان رقبای شوروی و تا حدی هند در دستور کار قرار داد. از جانب دیگر با استفاده از بودجه کشورهای عربی به گسترش افراطگرایی دینی با نیمنگاهی به کارآمدی پروژه جهاد در منازعه کشمیر مبادرت ورزید.
مجاهدین با حمایت سیا و آی اس آی در جنگ بر دولت نجیب الله پیروز شدند ولی در دولتسازی ناکام ماندند. در انارشی ناشی از جنگهای داخلی مجاهدین، القاعده متشکل از عربهای افغان تاسیس گردید و جنبش طالبان از میان فرماندهان میانرتبه گروههای جهادی از جمله حرکت انقلاب، ظهور کرد. طیف وسیعی از طلبههای مشغول به تحصیل در مدارس دینی پاکستان به طالبان پیوستند. طالبان با شعار امنیت و حاکمیت قانون به مدت چهار سال کشور را تحت کنترل خود داشت. تا اینجای کار پاکستان موفقیت چشمگیر در برابر همسایگان کسب کرده بود.
دشواری مهار آتش خود افروخته
اما صید ماهی مقصود از تور پروژه جهاد برای پاکستان دایمی نبود. حملات یازده سپتامبر ۲۰۰۱ و امتناع طالبان از تحویلدهی رهبران القاعده به امریکا، پاکستان را در دوراهی دشوار گزینش غرب و یا دستپروردهای پروژه جهاد قرار داد. پاکستان در ۲۰۰۱ بهصورت رسمی و تاکتیکی جانب امریکا را گرفت، اما از سالهای ۲۰۰۳ به بعد دوباره به حمایت از شرکای جهادی خود ادامه داد. خروج امریکا و ناتو در سال ۲۰۲۱ از افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت، پیروزی دیگری برای پاکستان محسوب گردید. اما افزایش حملههای تروریستی در پاکستان و عدم تمکین طالبان برای سرکوب تی تی پی، درگیریهای مرزی و نزدیکی طالبان با هند دوباره پاکستان را در موقعیت دشواری قرار داده است. بر اساس گزارش پورتال تروریسم در جنوب آسیا ۴۵ گروه تروریستی و شورشی در پاکستان فعال هستند که اغلب از دهه ۱۹۸۰ به بعد و در نتیجه پروژه جهانی جهاد به وجود آمدهاند. گزارش سالانه وزارت دفاع امریکا نیز تعداد حملههای تروریستی که در سال ۲۰۲۳ در پاکستان رخ دادهاند را در مقایسه با سال ۲۰۲۲ با بیش از ۵۰ درصد رشد ارزیابی کرده است. دادههای پورتال تروریسم در جنوب آسیا نشان میدهد که تعداد تلفات نیروهای امنیتی پاکستان در سال ۲۰۲۴به رقم ۷۵۴ نفر رسیده که در بیش از یک ده گذشته بی سابقه است. گزارش این مرکز همچنین تایید میکند که تعداد تلفات پرسنل امنیتی پاکستان در پنج ماهه نخست سال ۲۰۲۵ از مجموع تلفات امنیتی این کشور در طول سال ۲۰۲۱ پیشی گرفته است.
پاکستان با اتخاذ سیاست حمایت از تروریسم با وجود دستآوردهای مقطعی، سه پیامد جبران ناپذیر را محتمل شده است: نخست، وجهه بین المللی آن با حمایت از تروریسم گره خورده است که ترمیم و تصحیح آن اتخاذ رویکرد جدید و گذر زمان را میطلبد. دوم، گروههای تروریستی و افراطی پرورش یافته در مراکز پاکستان از کنترل پاکستان خارج شده و شعلههای اتش را به خانه بازگرداندهاند. سوم، پیروزی طالبان در افغانستان به تی تی پی قدرتمندترین گروه تروریستی پاکستان، این الهام را داده است که برای ایجاد امارت اسلامی در ایالت خیبر پختونخواه اقدام کند.
محمد قاسم عرفانی ، یک استاد پیشین دانشگاه در کابل و پژوهشگر روابط بینالملل است.
