برای بسیاری از پناهجویان افغان، زندگی در اسلام آباد تقلای بیپایان است. نویسنده این گزارش هنگام ترک کشور به قصد پاکستان امیدوار بودم که به امنیت و ثبات دست خواهم یافت اما اینجا با واقعیتی بسیار متفاوت مواجه شدم. خانوادهها، از جمله خانواده من، ماهها و گاهی بیش از یک سال را در اتاقهای کوچکی که چندان شباهت به خانه ندارند، محبوس شدهاند. بار زندگی در برزخ، گرفتار بین گذشتهای که پشت سر گذاشته شده و آیندهای نامشخص، بر دوش همه ما سنگینی میکند.
سازمانهایی مانند جیآیزید و آیاوام به بخشی از پناهجویان غذا، مسکن و مراقبتهای صحی ارایه میکنند، اما کمک آنها ناپایدار و ناکافی است. بسیاری از پناهندگان یا باید کمکهای محدود را بپذیرند یا بدون آن زندگی کنند. خانوادههای بسیاری در فقدان پول ترانسپورت، لباس یا خدمات ضروری چون تمدید ویزه در ناامیدی و سردرگمی بهسر میبرند. کودکان این خانوادهها به تعلیم، بازی و مصوونیت لازم دسترسی ندارند.
مشکل این پناهجویان به فقر محدود نمیشود، بلکه آنان کرامت انسانی، ثبات و بقای خود را در خطر میبینند. سیاستهای سختگیرانه دولت پاکستان زندگی را برای پناهجویان افغان غیرقابل تحمل کرده است. به تاریخ ۲۹ جنوری امسال جلسهای از مقامات ارشد پاکستان به رهبری نخست وزیر آن کشور در اسلام آباد برگزار شد و در آن دستورالعملهای جدیدی را برای جابجایی اجباری پناهندگان افغان از اسلام آباد و راولپندی مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس آن دستورالعمل دارندگان کارت شهروندی افغان (ایسیسی) باید فورا اسلام آباد و راولپندی را ترک کنند. این گروه از پناهجویان صاحب مدرک در مرحله اول همراه با افغانهای بدون مدرک به افغانستان اخراج خواهند شد.
بر اساس این فیصله، دارندگان کارت مهاجرتی (پیاوآر) تا تاریخ ۳۰ جون امسال باید اسلام آباد و راولپندی را ترک گویند و به مناطق دیگر پاکستان بروند. متقاضیان اسکان مجدد، آنانی که منتظر انتقال به کشورهای ثالثاند، باید تا ۳۱ ماه مارچ امسال اسلام آباد و راولپندی را ترک کنند، درغیر آن جبراً اخراج خواهند شد.
در ارتباط به این فیصله اطلاعرسانی رسمی صورت نگرفته و دولت در زمینه این جابجاییهای اجباری دستور سکوت داده است. درعین حال گفته میشود که دولت به مقامات مسوول هدایت داده تا از بازگشت پناهندگان اخراج شده جلوگیری کنند؛ و از ادارات استخباراتی چون آیاسآی و آیبی خواسته شده تا جریان جابجایی و اخراج پناهجویان را نظارت کنند و به دفتر نخستوزیر پاکستان گزارش دهند.
توقیف، فساد و ترس
سرکوب و دستگیری پناهجویان از مدتی به اینسو افزایش یافته است. پناهندگان افغان، حتی کسانی که ویزای معتبر دارند، دستگیر میشوند. در مواقعی از این دست، فرصت آزار و آذیت و رشوتگیری برای پولیس و دستگاه امنیتی پاکستان فراهم میشود. پناهجویان میگویند که برخی از افسران پلیس برای آزادی تقاضای رشوه میکنند و این فشارهای مالی بر پناهجویان بیپناه را افزایش داده است.
آسیبهای عاطفی این بیثباتی و عدم اطمینان ویرانگر است. بسیاری از افغانها همه داراییهای خود را فروختهاند و گروهی با پول قرض و به امید رهایی از فقر، بیتعلیمی و استبداد طالبانی از وطن گریختهاند. اما در پاکستان آنان به فرصتهای حداقلی کار و زندگی دست نیافتهاند و با بیکاری، تهدید و اخراج مواجهاند.
اخیراً شیرمحمد ساکن اصلی پنجشیر که در انتظار اسکان مجدد در کانادا بود، در مهمانخانهای در نزدیکی پیشاورمور واقع اسلام آباد جان خود را گرفت. دوستان نزدیک او میگویند که تاخیرهای طولانی در روند مهاجرت کانادا او را به آن تصمیم دلخراش سوق داده بود. متاسفانه، داستان او منحصر به فرد نیست و بسیاری از پناهندگان افغان که با مشکلات اقتصادی و بلاتکلیفی قانونی مواجهاند، با ناراحتی روانی دست و پنجه نرم میکنند.
فعالان حقوق بشر هشدار میدهند که در صورت تداوم این وضعیت، خودکشیها و بحرانهای روانی افزایش مییابد. آنها از سازمانهای بینالمللی، از جمله کمیشنری عالی پناهندگان سازمان ملل، اتحادیه اروپا، و دولتهای ایالات متحده و کانادا میخواهند تا روند اسکان مجدد پناهجویان گیرمانده در برزخ پاکستان را تسریع کنند.
با نزدیک شدن مهلتهای ۳۱ مارچ و ۳۰ جون و تشدید سرکوب پناهجویان افغان، لازم است که بهیاد داریم پناهندگان فقط آمار نیستند. آنان مثل سایر انسانها، افراد و خانوادههای صاحب حقوق اساسی بشری و آرزوهای انسانی میباشند. جامعه بینالملل باید در حمایت از این جمعیت بزرگ پناهجویان تنها به کمکهای موقت اکتفا نکنند، بلکه راهحلهای واقعی و بلندمدت برای رسیدگی به بیپناهی آنان جستجو کنند. پناهندگان افغان سزاوار زندگی آبرومندند و باید فرصت احیای زندگی فروپاشیده به آنان داده شود.
مشکلات ویزه
جاوید* پناهجوی افغان مقیم اسلام آباد درمورد سختیهای گرفتن ویزه پاکستان گفت: «وقتی میخواستم به پاکستان بیایم، گرفتن ویزه از راه قانونی تقریبا غیرممکن بود. آنها مبالغ هنگفتی را در برابر ویزه تقاضا میکردند ولی بعد از دریافت پول بازهم به جای ویزای مسافرتی به متقاضیان ویزه صحی میدادند.» او میگوید در میدان هوایی اسلام آباد بخاطر ویزه صحیاش مورد بازجویی قرار گرفته و متهم به گرفتن ویزه غیرقانونی شده بود.
جاوید میگوید در پاکستان فرصت کار و کسب درآمد نداشته و اکنون با خانوادهاش به سختی بسیار و گرفتن قرض از دوستان و آشنایان زندگی میکند: «هر چه پول داشتیم در سال اول مصرف شد. بعد از آن مجبور شدیم قرض بگیریم. اولادهای ما درس و دانشگاه را رها کردهاند. پس از ختم وقت ویزه، مجبور شدیم از چشم پلیس پنهان شویم.»
تمدید ویزه به یک کابوس مالی تبدیل شده است. سمیر* میگوید هر ماه حدود ۱۶۰ هزار کلدار صرف تمدید ویزه میکند. او بیشتر مواقع این پول را از اطرافیان قرض میگیرد. آنانی که مثل سمیر قادر به تمدید ویزه نیستند، با پرداخت رشوه از گرفتاری و اخراج میگریزند، اما پناهندگان میگویند اکنون رشوه دادن نیز کماثر شده است. رحمت الله* یکی از پناهندگان ساکن راولپندی میگوید که او دوبار با دادن رشوه فرار کرده است، ولی «اکنون حتی با دادن پول نیز نمیتوان از اخراج نجات یافت. پولیس میگوید هیچ افغانی حتی با ویزه معتبر نباید در اسلام آباد زندگی کند.»
مردم فراموش شده و نگران از آینده
با وجود سختیها و مشکلاتی که پناهجویان روبرواند، هیچ کمک مالی به آنان صورت نمیگیرد. اسماعیل* یکی از پناهجویان ساکن اسلام آباد میگوید: «هیچکس حتی یک روپیه به من کمک نکرده است. من مدتیاست که صرفاً با گرفتن قرض از دیگران روزگارم را سپری میکنم. اکنون که کیس ما به تعویق افتاده قرضداران نیز نگران شده و میپرسند اگر کیس شما تایید نشود، پول ما را چگونه خواهید پرداخت؟»
پناهجویان افغان احساس میکنند که جامعه جهانی آنان را بهحال خودشان رها کرده است. سمیر میگوید: «ما به این امید اینجا آمدیم که دوسیههای مهاجرتی ما طی ۱۲ تا ۱۴ ماه بررسی خواهد شد و به کشور سوم انتقال خواهیم یافت. ولی حالا سه سال از آن وقت سپری شده است. رنجهای بسیاری کشیدهایم. چگونه میتوانیم فرصتی را که در این انتظار طولانی از دست دادهایم و زحماتی را که متقبل شدهایم جبران کنیم؟»
نگرانی از آینده فرزندان، خانوادههای بسیاری را پریشان ساخته است. حمیده* مادر چند فرزندی که در سن تعلیم و تحصیل اند میگوید: «اگر کیسهای ما معلق بمانند آن وقت تحصیل، ازدواج و کل زندگی فرزندانمان به خطر میافتد.»
رحیل تلاش، فعال حقوق زنان و رهبر جنبش زنان عدالت خواه، وضعیت پناهجویان را وخیم توصیف میکند. او میگوید «همه غرق در اضطراب، پریشانی روانی و ترس از دستگیری به سر میبرند.»
او در انتقاد از حمله پلیس به خانههای پناهجویان که اغلب بدون حکم قانونی و اخطار قبلی صورت میگیرد، میگوید «رفتار ماموران پولیس بسیار ظالمانه است. به حال کودکان و زنان رحم نمیکنند. گاهی یک افسر پولیس زن خشنتر از همتایان مرد خود رفتار میکند.»
خانم تلاش سکوت سازمان ملل را محکوم کرده و آن سازمان را به بیتوجهی به وضعیت پناهجویان افغان متهم مینماید: «از زمان آغاز اخراج، سازمان ملل درهای خود را به روی مردم بسته است. وکلای آنها یا به ما پاسخ نمیدهند و یا با گفتن این که از دست ما کاری ساخته نیست، گویا رفع مسوولیت میکنند.»
عزت الله بخشی، فعال حقوق بشر، نسبت به بحرانی که پناهجویان افغان در پاکستان را تهدید میکند، هشدار میدهد. او میگوید: «وضعیت پناهجویان نگران کننده است. بسیاری، از جمله مدافعان حقوق بشر، فعالان زن، و کارکنان نظامی سابق باوجود خطرهایی که در افغانستان آنان را تهدید میکند، در معرض اخراج اجباری قرار دارند.»
آقای بخشی میگوید اگر این وضعیت ادامه یابد، بحران انسانی پناهجویان افغان در پاکستان بدتر خواهد شد. او خواهان حمایت فوری جامعه بینالملل از این پناهجویان است.
*نامها به دلایل امنیتی مستعارند.
