سال ۲۰۲۴ سال پر رخداد برای زنان افغانستان بود. از یک طرف طالبان با وضع محدودیتهای شدیدتر به سرکوب زنان، نقض حقوق اساسی و حذف زنان از عرصههای حوزه عمومی و اجتماعی ادامه دادند. از جانب دیگر زنان به مقاومت پرداخته و رخدادهای درخشان و الهامبخش را رقم زدند. در این مطلب ده رخداد منفی و مثبت که بیشترین واکنش و انعکاس را در پی داشتهاند مرور شده است. عامل همه رخدادهای منفی طالبان بودهاند و در سوی دیگر زنان و دختران افغانستان عامل مستقیم و یا تأثیرگذار بر رخدادهای مثبت محسوب میشوند. بیشتر این رخدادها در نیمه دوم و ماههای پایانی سال واقع شدهاند که به معنای تداوم آنها در سال جاری میلادی نیز است.
۱. قانون امر به معروف و نهی از منکر
این قانون در یک مقدمه، ۴ فصل و ۳۵ ماده از سوی ملا هیبت الله آخندزاده رهبر طالبان توشیح و به تاریخ ۲۰ اگست ۲۰۲۴ از سوی وزارت عدلیه تحت کنترل طالبان در جریده رسمی نشر گردید. ماده ۱۳ این قانون که مربوط به حجاب زنان است، بسیار واکنش برانگیز گردید. در این قانون صورت و صدای زنان عورتتعریف شده و دیدن و شنیدن آن توسط غیرمحرم منکر تلقی شده است. همچنین در این قانون بر سیر و سفر زنان محدودیت وضع شده است. نشر و اجرای این قانون مخالفتهای گسترده ملی و بین المللی را در پی داشت.
۲. مدال برنز ذکیه خدادادی
ذکیه خدادادی تکواندوکار افغانستان موفق به کسب مدال برنز در مسابقات پاریس گردید. این اتفاق در ۲۹ اگست و نخستین روز مسابقات پارالمپیک پاریس رخ داد. ذکیه خدادادی اولین زن در تاریخ افغانستان و اولین عضو تیم پناهدگان است که به این مدال دست یافته است. اگرچه خدادادی از آدرس تیم پناهندگان کمیته المپیک در این مسابقات شرکت کرده بود، اما پیروزی تاریخی وی در شرایطی که طالبان ورزش را برای زنان ممنوع کرده است، الهامبخش زنان افغانستان محسوب میشود.
۳.کاهش حقوق کارمندان زن به پنج هزار افغانی
طالبان در ادامه اعمال محدودیتها علیه زنان در فرمانی تبعیضآمیز و منسوب به ملا هیبت الله به تاریخ ۳ جون ۲۰۲۴ معاش همه کارمندان زن را به پنج هزار افغانی تقلیل داد. در این فرمان تصریح شده است که به همه کارمندان زن ادارههای حکومتی که در دوره گذشته [جمهوریت] به وظیفه گماشته شدهاند و اکنون نیز معاش بلند میگیرند، پس از این در واحدهای بودیجوی و غیر بودیجوی پنج هزار افغانی معاش پرداخته شود. بیشتر کارمندان زن در دوره طالبان در بخش صحت و معارف فعالیت دارند و کاهش تبعیضآمیز معاش آنان به پنج هزار افغانی در وضعیت نابسامان اقتصادی، ضربه مهلک دیگر بر پیکر زنان افغانستان از سوی طالبان بود. اگرچه وزارت مالیه تحت کنترل طالبان در ۷ جولای ۲۰۲۴ و در پی تحصن گسترده معلمان و داکتران خبر از تعدیل این فرمان در قبال کارمندان برحال داد، اما آن تعدیل احتمالی نیز خالی از تبعیض نخواهد بود.
۴.قطعنامه پارلمان اروپا برای به رسمیتشناسی آپارتاید جنسیتی در افغانستان
پارلمان اروپا در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴ با تصویب قطعنامهای خواستار به رسمیتشناسی «آپارتاید جنسیتی» در افغانستان شد. این اقدام اتحادیه اروپا گام مهمی در ادامه مبارزات مدنی زنان و مدافعان حقوق زن افغانستان محسوب میشود که خواستار به رسمیتشناسی آپارتاید جنسیتی در افغانستان از سوی جامعه جهانی اند. پارلمان اروپا در این قطعنامه قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان را «محدودیتهای ظالمانه» علیه حق آزادی بیان، سیر و سفر، خودمختاری و داشتن هویت دانسته با شدیدترین الفاظ محکوم کرد. بر اساس این قطعنامه، طالبان شدیدترین سرکوب جنسیتی را در عصر کنونی بر زنان و دختران افغانستان اعمال کرده است که مصداق «اپارتاید جنسیتی» پنداشته میشود. در قطعنامه از کشورهای اروپایی خواسته شده است تا از برشمردن اپارتاید جنسیتی به عنوان جنایت علیه بشریت، حمایت کنند.
۵.حکم محکمه عدالت اتحادیه اروپا برای تسهیل پناهندگی زنان افغانستان
محکمه عدالت/ دیوان دادگستری اتحادیه اروپا در چهارم اکتبر ۲۰۲۴ حکم کرد که تابعیت و جنسیت برای پذیرش درخواست پناهندگی زنان افغانستان کفایت میکند. در این حکم تصریح شده است که نیاز نیست زنان افغانستان برای پذیرش درخواست پناهندگی خود خطر مشخصی را در صورت بازگشت به کشورشان اثبات کنند. این حکم پس از آن صادر شد که مقامات اتریش از بهرسمیت شناختن وضعیت پناهندگی دو زن افغانستانی خودداری کردند. آن دو زن، فیصله مقامات اتریش را در دیوان عالی اداری آن کشور به چالش کشیدند و دیوان مذکور پرونده را به بالاترین نهاد قضایی اروپا ارجاع داد. از نظر محکمه عدالت اروپا اقدامات تبعیضآمیز طالبان علیه زنان «اعمال آزار و اذیت» محسوب میشود و به همین دلیل به رسمیت شناختن وضعیت پناهندگی را توجیه میکند.
۶.ممنوعیت تحصیل زنان در موسسات و انستیوتهای طبی
ممنوعیت تحصیل دختران و زنان در موسسات طبی، تنها مراکزی که بهروی محصلان زن باز گذاشته شده بود، واکنشهای بسیار بر انگیخت. وزارت صحت عامه طالبان به تاریخ سوم دسامبر ۲۰۲۴ بر اساس فرمانی منسوب به ملا هبتالله رهبر آن گروه دستور داد دروزاههای تمام موسسات تحصیلات عالی و نیمهعالی طبی به روی دختران بسته شوند. این اقدام طالبان به معنای بستن آخرین روزنه امید زنان خوانده شده است و نسبت به عواقب ناگوار فقدان داکتران و کارمندان صحی زن در چند سال آینده هشدار داده شده است.
۷.نشست شورای امنیت در باره محدودیتهای اعمال شده بر زنان افغانستان
این نشست به تاریخ ۱۲ دسامبر ۲۰۲۴ برگزار شد و در جریان آن سرکوب زنان از سوی طالبان محکوم گردید. در این نشست که در پی ممنوعیت تحصیل زنان در انستیتوتهای طبی برگزار گردید، روزا اوتونبایوا، فرستاده ویژه دبیرکل ملل متحد برای افغانستان و رئیس یوناما هشدار داد که محدودیتهای تازه میتواند عواقب مرگبار برای زنان و دختران داشته باشد. در این نشست تصمیم اجرایی در حمایت از زنان افغانستان گرفته نشد، اما برگزاری جلسه اختصاصی با موضوع بررسی محدودیتها علیه زنان و محکومیت آن، نشان میدهد که نقض گسترده حقوق زنان در افغانستان به مسئله مهم جهانی تبدیل شده است.
۸. جایزه صلح کودکان برای نیلا ابراهیمی
یکی از رویدادهای مهم سال گذشته کسب جایزه بین المللی صلح کودکان توسط نیلا ابراهیمی نوجوان افغانستانی بود. این جایزه به تاریخ ۱۹ دسامبر ۲۰۲۴ از سوی موسسه حقوق کودکان در آمستردام به پاس تلاشهای ابراهیمی در رهبری جنبشهای اجتماعی و الهامبخشی به دیگر دختران افغانستان برای مبارزه با بیعدالتی و مطالبه حقوقشان به وی اهدا شد. نیلا ابراهیمی در رقابت با ۱۶۵ نامزد از ۴۷ کشور جهان این جایزه را کسب کرد.
۹.تأکید دوباره طالبان بر ممنوعیت کار زنان در موسسات غیر دولتی
وزارت اقتصاد تحت کنترل طالبان به تاریخ ۲۶ دسامبر ۲۰۲۴ به سازمانهای داخلی و خارجی به شمول ملل متحد هشدار داد که در صورت استخدام زنان جواز فعالیتهای شان لغو خواهد شد. اگرچه ممنوعیت کار زنان در نهادهای غیردولتی از ابتدای ۲۰۲۳ بدین سو جریان داشته است اما تأکید مجدد طالبان بر این موضوع هشدار موسسات غیر دولتی نگرانیها در سطح کشور و جامعه جهانی از انعطاف ناپذیری زنان را تشدید کرده است.
۱۰.دستور بستن پنجرههای مشرف به محدوده زنان
در آخرینروزهای سال گذشته دستور محدود کننده دیگری از سوی طالبان صادر گردید. بر اساس این فرمان منسوب به ملا هیبت الله که به تاریخ ۲۹ دسامبر ۲۰۲۴ منتشر گردید، سازندگان مسکن از این پس اجازه ندارند در سمتی از خانه که به خانه همسایگان دید دارد، پنجره بگذارند. در این فرمان تأکید شده است که پنجرههای خانهها باید طوری باشند که کسی زنان همسایه را نبیند. در توجیه این فرمان که واکنشهای گسترده را در پی داشته و از سوی کاربران شبکههای اجتماعی به تمسخر گرفته شده، آمده است که دیدن زنان همسایه موجب اعمال ناپسند میشود.
سرکوب شدید زنان از سوی طالبان ادامه یافت، اما مقاومت فعال از جمله تظاهرات پراکنده خیابانی و فعالیتهای پنهان آموزشی نیز ادامه داشت.
امید شرافت، نام مستعار یک استاد پیشین دانشگاه در کابل و پژوهشگر روابط بینالملل است.
