در سال ۲۰۲۳، شاروالی کابل، تحت اداره طالبان، به خانواده مریم* اطلاع داد که خانهشان در مسیر ساخت یک جاده جدید قرار دارد. ابتدا یک سال به آنها برای تخلیه مهلت داده شد، اما فوراً به یک ماه و سپس فقط به یک هفته کاهش یافت. در اکتوبر ۲۰۲۳، آنها مجبور به تخلیه شدند و خانهشان تخریب شد. خانواده همسر مریم، برای پنجاه سال صاحب این خانه در منطقه خیرخانه بودند.
مریم ۴۴ ساله، از زمان به قدرت رسیدن طالبان در اگست ۲۰۲۱ به دلیل محدودیتهای اعمال شده بر زندگی زنان قادر به کار نیست، بنابراین خانواده او تنها به درآمد اندک همسرش وابسته اند که مُچی است و بوت تعمیر میکند. اکنون بخش عمده درآمد او صرف اجاره خانه میشود.
مریم در مصاحبه با زنتایمز گفت، از زمان تخریب خانه شان تا کنون بارها برای دریافت غرامتی که شاروالی وعده سپرده است، به إدارات طالبان مراجعه کردهاند، ولی تلاشهای شان نتیجه نداده است: «درآمد شوهرم نمیتواند هزینههای زندگی ما را تأمین کند. هر بار که برای دریافت غرامت به دفاتر طالبان میرویم، بهانههای مختلفی میآورند.»
مریم یکی از هزاران نفری است که از زمان بازگشت طالبان به قدرت تحت تأثیر کمپین پاکسازی زمینهای شاروالی کابل قرار گرفتهاند. ساکنان کابل از افزایش تعداد تخلیهها و تخریبها در سراسر پایتخت خبر میدهند.
زن تایمز طی سه ماه گذشته با همکاری پروژه افغان ویتنس، لایتهاوس ریپورتس، اطلاعات روز و گاردین تلاش کرده تا گستره تخریبها را شناسایی کرده و تأثیر آنها بر ساکنان شهر را بررسی کند.
تحلیل تصاویر ماهوارهای که توسط افغان ویتنس انجام شده، نشان میدهد که شاروالی کابل بیش از ۱.۵ میلیون متر مربع از زمینهای پایتخت را بین ۱۵ اگست ۲۰۲۱ و ۱۵ اگست ۲۰۲۴ پاکسازی و هزاران خانواده را بیخانمان کرده است. برخی از آسیبپذیرترین ساکنان افغانستان – از جمله زنان و اقلیتهای قومی محروم – بیشترین آسیب را دیدهاند.
مقامات طالبان میگویند که با غصب زمین مقابله میکنند، جوامع آواره را به ولایتهای اصلیشان بازمیگردانند و در پروژههای زیربنایی سرمایهگذاری میکنند. پستهای شبکههای اجتماعی شاروالی کابل بسیاری از پروژههای پاکسازی را بهعنوان ایجاد راههای جدید و زیربناهای بهتر چون دستاورد این اداره تبلیغ میکنند. اما مصاحبه با دهها نفری که خانههایشان تخریب شده، حکایت از جنبههای تاریک و ظالمانه در این تلاشهای توسعوی دارد، از جمله استفاده از بولدوزر برای تخریب خانههایی که هنوز کودکان در داخل آن حضور داشتند و ساکنانی که برای دریافت غرامت به شدت در حال تقلا اند.
تصاویر ماهوارهای که وضعیت قبل و بعد از پاکسازی زمین را در یک منطقه مسکونی متراکم در ناحیه ۱۷ نشان میدهد. تصاویر را Planet Labs PBC گرفته و کار گرافیک را افغان ویتنس انجام داده است.
…………
جوامع آسیبپذیر بیشتر متاثر شدهاند
تخریبها در سطح شهر کابل و در ۱۵ حوزه از ۲۲ حوزه امنیتی (حوزههای پلیس) جریان دارد، اما به نظر میرسد که جوامع آسیبپذیر به طور نامتناسبی متاثر شده اند.
بررسی مناطق خارج از محلههای غیررسمی نشان میدهد که تخریبهای گسترده مسکونی بیشتر در مناطقی صورت میگیرد که عمدتاً متعلق به اقوام غیر پشتون اند. به عنوان مثال، حوزه سیزدهم امنیتی کابل که عمدتاً منطقهای هزارهنشین است، بیشترین مساحت از خانههای مسکونی را از سال ۲۰۲۱ تاکنون از دست داده است.
طالبان ادعا میکنند که تخریب خانههای مسکونی برای اجرای پروژههای زیرساختی، اغلب برای عریضتر کردن جادههای موجود یا ساخت جادههای جدید، انجام میشود. این پروژهها ظاهراً بخشی از “طرح جامع شهری کابل” میباشد که از سال ۱۹۶۴تا کنون پنج نسخه مختلف آن تهیه شده است.
این تصاویر ماهوارهای وضعیت یک منطقه رهایشی را در ناحیه ۵ کابل، پیش از تخریب و بعد از آن نشان میدهد. تصاویر را Planet Labs PBC گرفته و کار گرافیک را افغان ویتنس انجام داده است.
شرکای افغان ویتنس در این تحقیق دریافتند که بیش از یکسوم کل مساحت زمینهای تخریبشده، محلات رهایشی غیرپلانی بوده اند. تصاویر ماهوارهای بررسیشده در این تحقیق نشان میدهد که محلهای رهایشی غیرپلانی در شمال، شرق و غرب کابل تخریب شدهاند.
این مناطق عمدتاً محل زندگی افراد آواره داخلی و افغانهای بازگشته از کشورهای همسایه بوده و برخی از فقیرترین باشندگان افغانستان را در خود جای دادهاند.
احمدالله* که همراه با خانوادهاش در یک منطقه غیرپلانی در حوزه چهارم زندگی میکرده است، میگوید در اگست ۲۰۲۴ با صدای گریه کودکان و ماشینآلاتی که مشغول تخریب خانهها بود، از خواب بیدار شد. او گفت: «با صدای گریه اطفال بیدار شدم… برادرزادهام آمد و گریهکنان گفت که مادر و برادرش داخل خانه بودند که بولدوزر خانه را تخریب میکرد.” او افزود: «تمام روز را مشغول کشیدن وسایل از زیر آوار بودیم.»
عدهای از کسانی که از محل زندگیشان اخراجشده اند، به یک سازمان بشردوستانه گفتهاند که دو کودک در نتیجه اخراج از یک محل رهایشی غیرپلانی در جولای ۲۰۲۳ جان باختند.
یکی از ساکنان در مصاحبه با تیم ما صحنههای خشونتآمیزی را توصیف کرد: «زنان، کودکان و مردان سالخورده التماس میکردند که تخریب را متوقف کنید تا بتوانیم پناهگاهی پیدا کنیم. اما آنها گوش نمیدادند… آنها میله و چوب در دست داشتند و نمیگذاشتند کسی کلمهای بگوید.»
تخلیه محلهای رهایشی غیرپلانی تاثیر عمدهای بر زندگی زنان دارد. وینسنت دوپین، رئیس گروه کاری هماهنگی و مدیریت کمپ، به زن تایمز گفت: «در نتیجه جابجایی، ممکن است زنان دسترسی به خدمات اساسی مانند بهداشت، منابع خانوادگی و تحصیل فرزندانشان را از دست بدهند.» او افزود: «این تخلیهها شبکههای حمایتی جامعه را که برای پایداری و مقاومت زنان حیاتی است، نیز مختل میکنند.»
وی همچنین گفت که بسیاری از خانوادهها در محلهای رهایشی غیرپلانی توسط زنان سرپرستی میشوند که از جمله آسیبپذیرترین گروهها در افغانستان اند و با محدودیتهای شدیدی در حرکت و توانایی کار روبرو میباشند.
این تصاویر ماهوارهای وضعیت یک منطقه رهایشی غیرپلانی را در ناحیه ۸ کابل، پیش از تخریب و بعد از آن نشان میدهد. تصاویر را Planet Labs PBC گرفته و کار گرافیک را افغان ویتنس انجام داده است.
اقتصاد در بحران
اقتصاد افغانستان گرفتار بحران شدید است. از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، این کشور با کاهش قابل توجه کمکهای بینالمللی روبرو بوده، و این وضعیت، رکود اقتصادی را تشدید کرده است. طبق گزارش سازمان ملل که در جون ۲۰۲۴ به نشر رسید، ۹ خانوار از هر ۱۰ خانوار در افغانستان در تامین غذای کافی با مشکل مواجه اند.
در چنین شرایطی، تخریب خانهها برای خانوادهها بسیار ویرانگر تمام میشود. خبرنگاران زن تایمز و شرکای رسانهای ما با دهها نفری که خانههایشان تخریب شده بود، صحبت کردند. برخی میگویند خانههایشان برای ساخت جادهها تخریب شده و برخی دیگر محلهای رهایشی غیرپلانی اخراج شدهاند. بیشتر این افراد اکنون در خانههای کرایی زندگی میکنند و برای بازگشت به ثبات مالی به شدت در تلاشند.
با وجود آنکه مقامات طالبان برای جبران خسارت خانههای تخریبشده طرحهایی داده اند، مصاحبههای ما نشان میدهد که این سیستم کارآمد نیست. زن تایمز با زنی مصاحبه کرده که شوهرش پس از تخریب خانهاش مجبور شده است برای تامین نیازهای مالی به ایران برود. این خانم از شش ماه به اینسو با شوهرش تماس ندارد و اکنون تنها نانآور خانواده است. او روزانه یک تا سه دالر از طریق پاککاری منازل به دست میآورد.
او بسیار کوشیده است تا خسارت خانهاش را بگیرد، اما به دلیلی که زن است، بدون محرم مرد برایش اجازه ورود به دفتر شاروالی داده نمیشود. او میگوید عدهای از زنان وقتی با محرم به شاروالی مراجعه کردهاند، به آنان نیز اجازه ورود داده نشده است، و «به بهانههایی گوناگون ما را معطل میکنند.» او پس از بارها مراجعه، دیگر توان پرداخت کرایه رفت و برگشت را نداشته و از تعقیب بیشتر درخواست خسارت صرفنظر کرده است.
طالبان بارها اعلام کردهاند که ساکنان محلهای رهایشی غیرپلانی باید به زادگاه خود بازگردند، اما احمد* که به مدت ۲۰ سال در یک محل رهایشی غیرپلانی در حوزه چهار کابل زندگی کرده، هنوز در در آن شهر بهسر میبرد. او اکنون پول کرایه خانه را ندارد، و در یک کارخانه متروکه زندگی میکند. خانهاش محل زندگی حدود ۵۰ عضو خانواده، شامل پنج برادر و همسران و فرزندانشان بود. او مدعیست که یکی از مقامات طالبان به آنها وعده سرپناه داده بود، اما هنوز هیچ کمکی دریافت نکرده اند. او گفت: «حتی خیمه نداریم. فقط سرپناهی از تکههای پلاستیکی ساختهایم… برخی روزها چیزی برای خوردن نداریم و با شکم گرسنه میخوابیم.»
تخریب خانههای غیرپلانی در زمان دولت قبلی نیز صورت میگرفت، اما ساکنان میگویند در آن زمان اعتراض به تخریب و پیگیری خسارت آسانتر بود.
فرهاد*، که ۱۷ سال در خانهاش در کابل زندگی کرده، از ترسی که در جامعه پس از تخریب خانهها به وجود آمد، سخن میگوید: «به ما زمان خیلی کمی برای تخلیه دادند… بیش از صد خانه، حتی خانههای افراد قدرتمند تخریب شد.» او به زن تایمز گفت: «وقتی زورمندان مقاومت نکردند، ما نیز ترسیدیم که مقابلشان بایستیم.»
فخرالله سروری، پژوهشگر برنامهریزی شهری که با دولت قبلی افغانستان همکاری میکرد، میگوید: «بیشتر این طرحها بخشی از طرحهای دولت قبلی بود، اما به دلیل ناتوانی در تخلیه اجباری مردم قابل اجرا نبود.” او افزود: “اما اکنون طالبان به عواقب تخریب خانهها بر ساکنان آنها، اهمیتی نمیدهند.»
او با اشاره به پروژههای جادهسازی گفت: «ما به تحرک بهتر نیاز داریم، اما با توجه به اینکه اکثریت مردم زیر خط فقر زندگی میکنند، تخریب خانهها برای ساخت جادههای عریضتر مشکلات اساسی را حل نمیکند.»
عکس یکی از ساحات تخریبشده که همکاران زنتایمز تهیه کرده اند.
