مسعود پزشکیان نهمین رییس جمهور ایران در حالی مدیریت امور این کشور را به دست میگیرد که ایران شاهد یکی از بدترین امواج مهاجرستیزی/افغانستیزی است. در پی انتشار خبری مبنی بر قتل یک شهروند ایرانی توسط اتباع افغانستان در تهران، گزارشها حاکی از این است که مهاجرین با تهدید و خشونت گسترده مواجه هستند. رییس جمهور جدید با طیف وسیعی از انتظارات در داخل و خارج از ایران مواجه است. در این میان نحوهی تعامل دولت او با مهاجران افغانستانی یکی از مسايل مهم برای اتباع افغانستان و بخشی از جامعهی ایران محسوب میشود. در پی بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱ و افزایش جمعیت افغانستانیها در ایران این چندمین بار است که جوسازی گسترده برای اعمال خشونت و برخوردهای فراقانونی با شهروندان افغانستان صورت میگیرد. مدیریت امور اتباع افغانستان به یکی از مسایل کلان ایران تبدیل شده است و به همین خاطر در انتخابات اخیر ریاست جمهوری ایران نیز سوژهی تبلیغات نامزدان بود. از این رو این پرسش مطرح است که راهبرد رییس جمهور جدید ایران در قبال مهاجران چیست؟
نقش مثبت مهاجرین در اقتصاد ایران
اکثر کارگران افغانستانی در کارهای شاقهای مثل دامداری، کشاورزی، سنگبُری، ساختمانسازی، نظافت شهری و… مشغولند که نیروی کار ایرانی حاضر نیست در چنین مشاغلی وارد شوند. این در حالی است که مهاجران با دستمزد بسیار پایین، بدون بیمه و پاداش و بازنشستگی کار میکنند. حالا اگر فرض شود که اتباع افغانستانی اخراج و به جای آنان نیروی کار ایرانی جذب شوند، در آن صورت هم تعداد نیرو باید افزایش یابد و هم دستمزدها، بیمه و پاداشها باید در نظر گرفته شود. نتیجهی منطقی این روند چند برابرشدن بهای کالا و محصولات است. بنابراین حضور کار نیروی افغانستانی به معنای کنترل تورم و کمک به اقتصاد ایران است.
از جانب دیگر شهروندان افغانستان رتبهی نخست سرمایهگذاری خارجی در ایران را در اختیار دارند. علی فکری رییس سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی ایران، در ماه میزان ۱۴۰۲ اعلام کرد که در شش ماه نخست آن سال کل حجم سرمایهگذاری خارجی در ایران به ۲ میلیارد دالر رسیده و در این میان اتباع افغانستان جایگاه اول سرمایهگذاران خارجی را دارند.
مهمترین مشکلات مهاجرین
افغانستانیها در ایران با مشکلات و محدودیتهای فراوان مواجهاند. آنان -به جز موارد نادر- به رغم چند دهه اقامت و کار در ایران هنوز حق دریافت شناسنامهی ایرانی و در نتیجه امکان بهرهمندی از حقوق شهروندی مثل خرید زمین و خانه و مشارکت در فرایندهای سیاسی را ندارند. مهاجران افغانستانی حتا در خرید اموال منقول و مسافرتهای داخلی با محدودیتهای زیادی روبرویند. فراتر از آن در استفاده از سیمکارت، حساب بانکی، جواز رانندگی، بیمهی درمانی، تحصیل فرزندان و تمدید جواز اقامت با موانع و مشکلات جدی و گاه برخوردهای سلیقهای مواجه میشوند. یکی از مشکلات مهاجرین تازهوارد، که بخشی از آنان کارمندان و نظامیان دولت پیشیناند، عدم تمدید ویزا و در نتیجه احتمال اخراجشان از ایران است. در حالی که در صورت اخراج با خطر مرگ از سوی طالبان روبرو هستند. علاوه بر آن شاهدان عینی میگویند که در هنگام بازداشت و اخراج مهاجران فاقد مدارک اقامتی، خشونت فیزیکی و کلامی رخ میدهد و در مواردی حتا افراد دارای مجوز اقامت، بازداشت میشوند.
دلایل افغانهراسی
بخشهایی از جامعهی میزبان در برابر حضور مهاجران افغانستانی در ایران حساسیت منفی دارند. این امر باعث میشود که هر از گاهی در پی بروز یک رخداد جنایی یا امنیتی از جانب یک شهروند افغانستان و یا پخش شایعات، شاهد موجی از افغانهراسی و مجازات جمعی فراقانونی باشیم. عوامل مختلف اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی باعث تشدید حساسیتهای بخشی از جامعهی میزبان در قبال مهاجران افغانستانی میشود. گسترش فقر یکی از فاکتورها است. وخامت اوضاع اقتصادی در سالهای اخیر، باعث شده است که اقشار کمدرآمد ایرانی نسبت به حضور جامعهی مهاجر بهعنوان رقیب شغلی نگاه کنند و یا در برابر استفاده آنان از امکانات عمومی حساسیت نشان دهند. رقابتهای سیاسی جناحها، اشتیاق سیاسیون به کسب شهرت و پایگاه اجتماعی، گرایشهای نژادپرستانه، تنشهای مرزی و در مواردی اختلافات سیاسی دولتهای تهران و کابل هر از گاهی موجب میشود که موجی از مهاجرستیزی به راه بیفتد. محمدباقر قالیباف رییس پارلمان ایران که در انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۳ کاندیدا بود، مواضع بسیار تندی علیه مهاجران اتخاذ کرد.
راهبرد محتمل رییس جمهوری جدید
بهنظر میرسد که رسیدگی به موضوع مهاجران افغانستانی جزو اولویتهای رییس جمهور جدید باشد. گزارشهای تاییدنشده حاکی است که اطرافیان رییس جمهور برای برنامهریزی در این زمینه در حال شَور و رایزنیاند. آقای پزشکیان در دورهی کارزارهای انتخاباتی خود سه اقدام در مورد مهاجران افغانستانی را اعلام کرده است:
۱- انسداد کامل مرزها؛
۲- ساماندهی مهاجران موجود؛
۳- مذاکره با کشورهای اروپایی برای پذیرش بخشی از مهاجران و یا پرداخت هزینهی اقامت آنان در ایران.
آنچه اعلام شده است راهبردهای رییس جمهور جدید در میانمدت و بلندمدت را تشکیل میدهند که اجراییشدن هر یک نیازمند سیاستگذاری است و طبعا با موانع و چالشهایی نیز همراه خواهد بود. اما از منظر جامعهی مهاجر آنچه به صورت فوری و در کوتاهمدت مورد انتظار است موارد ذیل میباشد:
۱- مبارزه با فضای مسموم مهاجرستیزی و برخوردهای خشونتآمیز و فراقانونی که به صورت روزمره علیه مهاجرین افغانستانی اعمال میگردد.
۲- رعایت کرامت انسانی و حقوق بشری در مرحلهی تطبیق قوانین و مقررات و اینکه هر نوع تخطی و تخلف از قوانین جرم شخصی پنداشته شده و نباید موجب مجازات گروهی و دستهجمعی شود.
۳- جلوگیری از اخراج نظامیان و کارمندان دولت پیشین که در صورت بازگشت به افغانستان در معرض خطر قرار دارند.
۴- تسهیل در انجام امور اداری مهاجرین که اسناد اقامتی لازم را دارند.
با توجه به ویژگیهای شخصی و شخصیتی آقای پزشکیان که از مناطق محروم ایران برخاسته و درکی از وضعیت گروههای تباری در حاشیه دارد و با توجه به گرایش اصلاحطلبانهی او که مدعی وسیعنگری و احترام به هنجارهای بینالمللی است، انتظار میرود که هم در راهبرد میانمدت و بلندمدت و هم در اقدامات فوری خود رعایت کرامت انسانی و ارزشهای حقوق بشری را مد نظر قرار دهد.
امید شرافت، نام مستعار یک استاد پیشین دانشگاه در کابل و پژوهشگر روابط بینالملل است.
