بر اساس تازهترین گزارش خبرنگاران بدون مرز افغانستان اکنون در میان ۱۰ کشور خطرناک جهان برای کارمندان رسانهها است.در فهرست آزادی مطبوعات جهان که توسط این نهاد امروز به نشر رسیده است، افغانستان از میان ۱۸۰ کشور، در رتبه ۱۷۸ قرار گرفته است. این پایین ترین رتبهای است که افغانستان از زمان آغاز فهرست آزادی مطبوعات در سال ۲۰۰۲ کسب کرده است.
خبرنگاران بدون مرز در گزارش تازه خود میگوید: «آزادی مطبوعات در سراسر جهان توسط همان افرادی که باید ضامن آن باشند، ]یعنی[ مقامات سیاسی، تهدید میشود.» این گفته به طور خاص در مورد افغانستان صادق است، جایی که خبرنگاران و رسانهها با سرکوب و محدودیت از سوی طالبان روبرواند.
طالبان تا کنون نزدیک به 20 دستورالعمل با هدف محدود کردن حق دسترسی عمومی به اطلاعات و محدود کردن فعالیت خبرنگاران صادر کرده است. برخی از این محدودیتها شامل ممنوعیت کار زنان در رادیو و تلویزیون ملی، ممنوعیت پوشش تظاهرات و اعتراضات مدنی و اعمال تفکیک جنسیتی در رسانهها میشوند.
از آنجایی که طالبان زنان را از تمام حقوق ابتداییشان محروم کردهاند، جای تعجب نیست که زنان خبرنگاران بیشترین آسیب را از محدودیتهای وضع شده بر رسانهها متحمل می شوند. بر اساس آمار خبرنگاران بدون مرز، از زمان قدرتگیری دوباره طالبان، بیش از چهار زن از هر پنج زن خبرنگار شغل خود را از دست دادهاند و هیچ زنی در ۱۵ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان کار نمیکند. در کنار وضع محدودیت بر فعالیت خبرنگاران زن، طالبان بر پوشش موضوعات زنان نیز محدودیت وضع کردهاند.
در ماه می ۲۰۲۲، طالبان گویندگان زن را مجبور کردند که هنگام اجرای برنامههای تلویزیونی، صورت خود را بپوشانند. اما مقامات محلی طالبان در برخی از ولایات پا را فراتر گذاشتند و پخش صدای زنان را در تلویزیون و رادیو ممنوع کردند. در برخی موارد حتی تماس زنان با رسانهها را نیز منع کردند.
ما برای تهیه این گزارش با ۱۹ خبرنگار و فعال رسانهای در ۱۰ ولایت کشور مصاحبه کردهایم که از این میان، ۹ خبرنگار در شش ولایت جنوبی و شرقی میگویند که طالبان سانسور بسیاری شدیدی بر موضوعات مرتبط با زنان بر رسانهها وضع کرده است. آنها میگویند که به هیچوجه اجازه نشر گزارش و برنامه به شمول برنامه های تفریحی و صحی در مورد حقوق زنان و محدودیت وضع شده علیه آنان را ندارند.
سرکوب طالبان اکثرا سریع و خودسرانه است. به همین دلیل همه افرادی که با ما در این گزارش مصاحبه کردهاند، خواستهاند که نام و معلوماتی که ممکن است هویت آنها را افشا کند، در گزارش درج نشود. بر اساس گزارش مرکز خبرنگاران افغانستان، دو هفته پیش، سه خبرنگار در ولایت خوست به دلیل صحبت با شنوندگان زن و پخش موسیقی در پسزمینه برنامههایشان، شش روز را در زندان سپری کردند. مرکز خبرنگاران افغانستان گزارش دادهاست که هنگام آزادی این سه خبرنگار، رئیس امر به معروف و نهی از منکر طالبان در ولایت خوست هشدار دادهاست «در صورتی که پس از این کارمندان رسانهها دستورالعملهای رسانهای را رعایت نکنند، محاکمه خواهد شد.»
در زیر سلطهی طالبان، روشن نیست که چه کسی یا نهادی مسئول وضع محدودیت بر رسانهها است. احمد قریشی، رییس اجرایی مرکز خبرنگاران افغانستان در صحبت با زنتایمز میگوید: «دستورالعملها برخلاف قانون رسانهها صادر میشوند و هیچ شفافیتی درباره مرجع صادرکننده این دستورالعملها وجود ندارد. در اوایل، رهبری طالبان در کابل یا قندهار این دستورات را صادر میکرد، اما اکنون مقامات محلی در ولایات دستورالعملهای خودشان را صادر میکنند.» آقای قریشی افزود که این عملکردها باعث وضع «محدودیتهای اضافی مانند ممنوعیت صدای زنان در رسانهها در ولایت هلمند، ممنوعیت عکاسی و فیلمبرداری از مقامات طالبان در ولایت قندهار، و ممنوعیت تماس های تلفنی دختران با رسانه ها در ولایت خوست شده است.» این نهاد در گزارش خود به مناسبت روز آزادی مطبوعات، به افزایش دخالت استخبارات و وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان در کار رسانهها اشاره کرده و گفته است که این نهادها «از خبرنگاران متهم به رعایت نکردن دستورالعملهای رسانهای، بازجویی میکند و حکم بازداشت انان را میدهد.»
این موضوع را بسیاری از خبرنگارانی که با ما صحبت کردهاند نیز تایید میکنند.
میرویس* خبرنگاری که در یکی ولایتهای مرکزی افغانستان کار میکند، به زنتایمز میگوید که او در ماه نوامبر ۲۰۲۳ از سوی ریاست استخبارات طالبان به خاطر نشر گزارشی در مورد مشکلات روانی زنان که ناشی از بیکاری آنها بوده، برای شش ساعت مورد بازجویی قرار گرفته بود. او گفت: «به من اخطار دادند که اگر بار دیگر به همچین موضوعات بپردازم، برایم گران خواهد بود.»
شماری از خبرنگاران در کابل، هرات و بلخ نیز میگویند طالبان به صورت مستقیم و غیرمستقیم به سانسور گزارشها و برنامههای تولیدی رسانهها در داخل کشور میپردازند.
حامد* خبرنگاری که در شمال کشور کار میکند، میگوید که مدیرمسئول و مدیر تولید رسانهای که او در آن کار میکند، بابت انتشار برخی گزارشها، دوبار به اداره استخبارات و اطلاعات و فرهنگ احضار شده بودند، اما در بار آخر که در ماه دسامبر ۲۰۲۳ بود، به آنها اخطار داده شده بود که در صورت عدم همکاری، ضمن توقف نشرات، مسئولان این رسانه بازداشت خواهند شد.
محمد سهیل* تولیدکننده برنامههای تفریحی برای یک تلویزیون محلی در غرب کشور نیز میگوید که او تا کنون سه بار به اداره استخبارات طالبان احضار شده است.
او به زن تایمز میگوید: «کار من خبری نیست و تا به حال برنامههای انتقادی هم از طالبان نساختهام، اما سه بار به خاطر اینکه از وضعیت نظافت شهری، شلوغی شهر توسط موترها و گران فروشی مواد اولیه پرداختهام، به اداره استخبارات احضار شدهام. حرفشان این است که نباید از وضعیت جاری سیاه نمایی کنم.» او همچنین میافزاید که طالبان هنگام بازجویی از لحن تند و واژه هایی همچون «جاسوس و بیدین» برای او استفاده کردهاند.
او میگوید پس از بار سوم که برای شش ساعت در فبروری ۲۰۲۳ بازداشت شده بود، طالبان مشروط بر این که قبل از انتشار، برنامههایش را با مقامات محلی طالبان برای «بررسی و مجوز» شریک کند، اجازهی ادامه کار را یافته است.
استخدام نظارت کننده طالبان در رسانهها
شماری از خبرنگاران که از کابل با زنتایمز صحبت کردهاند، از اعمال سانسور شدید توسط طالبان در رسانهها سخن میگویند. فریدون* کارمند یک رادیوی محلی در کابل میگوید که در رادیویی که او در آنجا کار میکند، نمایندهای از طالبان به عنوان کارمند رسمی در آنجا استخدام شده است.
او در صحبت با زنتایمز گفت: «پنج ماه بعد از حاکمیت طالبان، پالیسی دفتر ما تغییر کرد. دیدیم چند پست جدید ایجاد شد. یک نفر به نام نظارتکننده از سوی طالبان معرفی شده بود که وظیفهاش چک و بررسی خبرها و برنامههایی بود که ما تولید میکردیم. او زیادتر خبرهایی را که تهیه می کردیم، رد میکرد، به خاطر این که ما از مشکلات مردم گفته بودیم و او میخواست همه باید به نفع امارت اسلامی باشد. او از سوی وزارت اطلاعات و فرهنگ معاش میگیرد، ولی بعد از آمدن او خیلی سخت گیری شدهاست. زیادتر دختران از دفتر ما رفتند. خبرنگاران مرد نیز به فکر آزاد نمیتوانند گزارش تهیه کنند.»
هوشمند* خبرنگاری دیگری در کابل است که میگوید انتشار محتوای تولید شده در تلویزیونی که او در آن کار میکند، بدون مجوز طالبان ممکن نیست. او میافزاید که سرویسهای خبری این تلویزیون، زیر نظارت جدی طالبان قرار دارد و نمایندهای که طالبان مقرر کردهاست، نظر نهایی در مورد پخش یا عدم پخش یک خبر و یا برنامه را میدهد.
عبدالکریم* از فعالان رسانهای در بلخ نیز میگوید که نماینده استخبارات طالبان در امور رسانهها، در ماه حمل با برخی از خبرنگاران مطرح و فعال این ولایت دیدار داشته و هشدارهایی دادهاست. او میگوید: «از مهمترین حرفهای به میان آمده، همکاری خبرنگاران با استخبارات برای شناسایی خبرنگارانی که برای رسانههای بیرونی کار میکنند بودهاست؛ همچنین از این خبرنگاران خواسته شد تا خلاف امارت اسلامی عمل نکنند و در صورت رخ دادن چنین چیزی، نشراتشان متوقف خواهد شد.»
مسوول یک رادیوی محلی از ولایت خوست به زنتایمز میگوید که در اوایل تسلط طالبان، زمانی که هنوز سیاست طالبان در مورد پخش و نشر موسیقی مشخص نبود، رادیو او برنامههای تفریحی و موسیقي پخش و نشر میکرد. او میگوید زمانی که به کابل برای اشتراک در یک جلسهی رسمی رفته بود، یکی از مسوولین بلند پایه استخبارات طالبان در کابل او را تهدید به مرگ کرده است: «برایم خیلی واضح گفت، دو انتخاب داری، نشر برنامه موسیقي یا مرگ! من هم توقف نشر برنامه را انتخاب کردم.»
*بهمنظور حفظ امنیت افراد، در این گزارش از نامهای مستعار استفاده شده است.
