نوربخش*، زنی که سه سال در یکی از شبکههای تلویزیونی خصوصی بهعنوان گزارشگر وظیفه اجرا میکرد، پس از قدرتگیری دوبارۀ طالبان مجبور به مهاجرت به پاکستان شد؛ جایی که او اکنون برای تأمین نفقۀ خانوادۀ چهارنفریاش آنجا خیاطی میکند.
سیاستهای زنستیزانۀ طالبان از جمله محکومیت زنان به خانهنشینی اجباری، وضع محدودیت بر کار زنان در رسانهها و تعقیب خبرنگاران از سوی ادارۀ استخبارات این گروه، عواملیاند که نوربخش را وادار به ترک افغانستان کرد. او میگوید که شوهرش افسر ارتش ملی افغانستان بود که حدود ده سال پیش در میدان نبرد با طالبان کشته شده است. این بانوی ۳۵ ساله حالا با یک دختر جوان و دو پسر دوازده و سیزدهسالهاش در منطقۀ دورافتادهای از شهر اسلامآباد در یک خانۀ کرایی شبانهروز خود را سپری میکند. دختر هژدهسالۀ نوربخش با ضبط و نشر برنامههای تفریحی در شبکههای اجتماعی تلاش دارد درآمدی به دست آورد تا چرخ زندگیشان بچرخد. نوربخش میگوید: «اگر عاید خیاطی خودم و تیکتاک دخترم نمیبود، حالا شاید از گرسنگی در این کشور تلف شده بودیم.»
نوربخش به امید پناهندگی در کشوری امن به پاکستان آمده بود، اما پس از دو سال و سه ماه انتظار، او هنوز به هدفش نرسیده است. او میگوید این انتظار درازمدت او را دچار افسردگی کرده است: «مشکلات روحی و روانی بیشتر اذیتم میکند. بیسرنوشتی من را رنج میدهد. اینکه فرزندانم از درس عقب ماندهاند بیشتر برایم رنجآور است. در جریان بیش از دو سال اقامت در پاکستان، بارها به داکتر مراجعه کردهام و اکنون نیز داروی آرامبخش اعصاب استفاده میکنم.»
اینها اما تمام دغدغۀ نوربخش نیست. یکی از نگرانیهای بزرگش، اخراج شدن فرزندانش به افغانستان است.
از میان خانوادۀ چهارنفری نوربخش، تنها خودش ویزای معتبر دارد و همواره نگران است دختر جوان و دو پسر خردسالش از سوی حکومت پاکستان به افغانستان اخراج شوند. هرچند همۀ آنها با ویزای معتبر وارد پاکستان شدند، اما به دلیل هزینۀ سنگین تمدید ویزا، نوربخش میگوید که او نتوانسته است ویزای فرزندانش را تمدید کند و خودش به این دلیل ویزایش را تمدید کرده است که بدون آن، نمیتوانسته خانه کرایه کند. به گفتۀ نوربخش، برای تمدید ویزای فرزندانش که بیش از دو سال از میعاد اعتبار آن گذشته، باید جریمههای هنگفت، بین چهار تا هشت صد دالر امریکایی، پرداخت کند؛ هزینهای که در توان او نیست.
یاسمین*، ۳۳ ساله، خبرنگار دیگری است بهعلت برخورد عقدهمندانۀ طالبان با کارمندان رسانهای، حدود هشت ماه پس از سقوط کابل، افغانستان را ترک و به پاکستان پناه آورده است. یاسمین که ده سال با یکی از رادیوهای موبیگروپ در کابل کار کرده است، به زنتایمز میگوید: «پس از سقوط کابل، همۀ همکارانم خود را مخفی کردند. یک تعداد در روزهای اول سقوط از افغانستان بیرون شدند و یک تعداد دیگر، بهشمول خودم، در کابل باقی ماندیم، چون دیدگاه طالبان را دربارۀ کارمندان موبیگروپ میدانستیم، دیگر وظیفه نرفتیم.»
این بانوی خبرنگار که روزگاری دارای وظیفه و زندگی مستقل بود، اکنون با شوهر و کودک یکسالهاش در خانۀ مشترک با اقارب شوهر و صاحب خانه در مربوطات شهر راولپندی پاکستان زندگی میکند. از آنجایی که این بانوی جوان و همسرش هردو وظیفۀ خود را از دست دادهاند، این روزها با کمک مالی بستگانشان که در خارجاند، کرایۀ خانه، هزینههای برق، گاز و دیگر مخارج روزمرۀ زندگی را تأمین میکنند. از سخنانش پیداست که زندگی در خانۀ مشترک با منابع مالی محدود آرامش جسمی و ذهنی او را برهم ریخته است.
با اینهمه، یاسمین خرسند است که از تعقیب طالبان و محیط خفقانآور زیر پرچم این گروه نجات یافته، اما میگوید که آزارواذیت پولیس پاکستان دردسر تازهای است که گریبانگیرشان شده است. یاسمین که با خانوادهاش برای دریافت هر ویزای یکسالۀ پاکستان مبلغ یک هزار دالر امریکایی پرداخته و بهگونۀ قانونی وارد پاکستان شده، اضافه میکند: «همیشه سر وقت ویزاهای ما تمدید نمیشود. یک مدتی است که ویزاهای ما از اعتبار ساقط شده است. دو بار پولیس پاکستان من، شوهر و کودکم را توقف دادند و ]در مقابل آزادی ما[ از ما پول گرفتند.» به گفتۀ او، پولیس پاکستان با بهانهجوییهای مختلف از مهاجران قانونی و غیرقانونی اخاذی میکنند. او میگوید که همسرش یک بار دو هزار و بار دیگر یک هزار و پنجصد کلدار رشوت داده تا از چنگ پولیس شهر راولپندی نجات یابد.
هرچند آمار مشخصی از شمار زنان خبرنگار افغانستانی در پاکستان در دست نیست، اما سازمان خبرنگاران بدون مرز گزارش داده که حدود ۲۰۰ خبرنگار (زن و مرد) در حال حاضر در پاکستان بهسر میبرند و در معرض اخراج اجباری از این کشور قرار دارند.
سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان نیز در گزارشی در ماه مارچ به مشکلات خبرنگاران زن در داخل کشور و در تبعید پرداخته و دشواری دریافت ویزا و تمدید آن، نبود و کمبود فرصتهای کاری، مشکلات اقتصادی، آزار و اذیت پولیس پاکستان، مشکلات روحی و روانی و همکاری نکردن نهادهای بینالمللی را از مشکلاتی ارزیابی کرده است که زنان خبرنگار در پاکستان با آن مواجهاند.
فعالان رسانهای پاکستان نیز سیاست و رفتار سختگیرانۀ حکومت پاکستان در برابر مهاجران افغانستانی، بهخصوص خبرنگاران، را تأیید میکنند. قمر یوسفزی، یکی از خبرنگاران و فعالان رسانهای پاکستان به زنتایمز میگوید که در جریان عملیات اخیر پولیس پاکستان برای بازداشت مهاجران فاقد مدارک، دستکم ۸۵۰ شهروند افغانستان از جمله خبرنگاران، فعالان مدنی، نظامیان پیشین و کارمندان رسانهای را به کمک مرکز رسانههای پاکستان و وزارت داخلۀ این کشور از حوزههای پولیس رها کرده است که دهها خبرنگار افغانستانی، اعم از زنان و مردان، شامل رهاشدگان بودهاند. به گفتۀ یوسفزی، این افراد به جرم نداشتن ویزای معتبر و یا ختم اعتبار ویزاهایشان از سوی پولیس بازداشت شده بودند.
این در حالی است که حکومت پاکستان، پس از اخراج بیش از ۴۰۰ هزار مهاجر افغانستانی از خاک این کشور، هشدار داده است که مرحلۀ دوم اخراج مهاجران غیرقانونی در پانزدهم اپریل سال روان میلادی آغاز خواهد شد.
زنان خبرنگار افغانستانی در حالی از برگشت به افغانستان هراس دارند که طالبان هنوزهم به تهدید، ارعاب، بازداشت و سرکوب رسانهها و خبرنگاران در داخل کشور ادامه میدهند. مواردی از بازداشت خبرنگارانی که به کشور باز میگردند نیز گزارش شده است. در ماه جوزای سال گذشته، طالبان رضا شهیر، خبرنگار پیشین تلویزیون «راه فردا» را هنگام برگشت به افغانستان بازداشت و برای مدت چهار روز زندانی کردهاند. گفته شده است که او برای تمدید ویزا از ایران به افغانستان بازگشته بود و در مسیر راه (شاهراه هرات – کابل) از سوی افراد طالبان بازداشت و زندانی شده است.
یادداشت:
– ف. امین، خبرنگار افغانستانی مقیم پاکستان است.
– بهمنظور حفظ امنیت افراد، در این گزارش از نامهای مستعار استفاده شده است.
