در اوایل ماه حوت، مقامات ارشد طالبان زنان را به ممنوعیت کامل فعالیت آنان در رسانهها تهدید کردند. محمدخالد حنفی، سرپرست وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان در دیدار با نمایندگان رسانهها در کابل در هشتم ماه حوت هشدار داد که اگر زنان هنگام ظاهر شدن در تلویزیونها و یا مصاحبههای تصویری صورت خود را نپوشانند، این احتمال وجود دارد که رهبر این گروه کار زنان در رسانهها را بهطور کامل ممنوع کند. این مقام ارشد طالبان، که نقش اساسی در طراحی و اعمال سیاستهای زنستیز این گروه دارد، با نشان دادن تصاویری از زنانی با پوشش کامل و روبندههای سیاهرنگ، گفت که زنان باید آنگونه در رسانهها ظاهر شوند.
همزمان با اینکه طالبان در ماه می سال ۲۰۲۲ دستور پوشش چهرۀ زنان در مکانهای عمومی را صادر و ظاهر شدن آنان را بدون پوشش صورت در رسانهها نیز ممنوع کرد. از آن زمان تا کنون زنانی که در رسانههای تصویری ظاهر میشوند، مجبورند صورتهای خود را با نقاب یا ماسک بپوشانند.
مقامات محلی طالبان در ولایات مختلف هم، در دیدار با مسئولان رسانهای مرد، مقررات و محدویتهای جدیدی را به آنها ابلاغ کردهاند. در برخی از ولایات این محدودیتها شامل ممنوعیت پخش صدای زنان از رادیوها و تماس آنها با رسانهها نیز میشود.
در تاریخ ۲۴ فبروری قوماندانی امنیۀ طالبان در ولایت خوست به ریاستهای اطلاعات و فرهنگ و امر به معروف و نهی از منکر خود در این ولایت طی یک مکتوب رسمی گفته است: «در این ولایت بعضی رادیوها به فساد اخلاقی دامن میزنند. مثال خوب آن نشر برنامههای درسی از رادیوهاست که بیشتر دختران در آن سهم میگیرند و با استفاده از این برنامهها در وقت رسمی و غیررسمی دختران با مسئولین رادیوها تماس گرفته و روابط نامشروع میگیرند.»
با وجود اینکه وظایف قوماندانی امنیه کنترول رسانهها و وضع محدودیت بر آنها نیست، اما این فرمان از سوی طالبان اجرا شده است. در این مکتوب، تماس زنان و دختران با رسانهها «روابط نامشروع» خوانده شده و بهویژه به برنامههای آموزشی بهعنوان مصداقهای چنین روابطی اشاره شده است؛ برنامههایی که احتمالاً آخرین گزینۀ دختران در خوست برای آموزش بوده باشند، چه اینکه طالبان مکاتب و دانشگاهها را بر روی دختران بالاتر از صنف ششم بسته بودند.
خبرنگاران در خوست، وضع این محدودیت جدید را تأیید کرده گفتهاند، علاوه بر این ولایت، در ولایتهای پکتیا و پکتیکا نیز محدودیتهای مشابهی اِعمال شده است.
یکی از مسئولان رادیوی محلی فعال در خوست و پکتیا، مشروط به ناشناس ماندن، به زنتایمز گفت: «وضعیتی که به وجود آمده بسیار وخیم است و طالبان دیگر اجازه نمیدهند که زنان و دختران به رسانهها تماس بگیرند؛ این فشار زیادی روی رسانههای خصوصی است و تأثیرات منفی روی نشرات و میزان مخاطبان خواهد گذاشت.»
فرشته همتی، مسئول اجرایی سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان، با اشاره به محدودیتهای اخیر، در مصاحبه با زنتایمز گفت که خبرنگاران زن در افغانستان «هر روز با ترس از دریافت نامهای دیگر از سوی طالبان، که آنها را از ادامۀ کار در رسانهها منع میکند، به محل کار خود میروند.» او افزود که کمیتۀ حمایت از خبرنگاران زن در این سازمان از افزایش تدریجی محدودیتهای اعمالشده توسط طالبان بر زنان خبرنگار در افغانستان عمیقاً نگران است؛ محدودیتهایی که توسط بخشهای متفاوت تشکیلات این گروه اِعمال میشود. او گفت: «بهعنوان مثال، آنچه در مناطقی مانند ولایت خوست، که در آن حتی نهادهای امنیتی محدودیت بر رسانهها اِعمال کرده است، عدم تمرکز و سازماندهی در صفوف آنها [طالبان] را نشان میدهد. این رویکرد غیرمتمرکز، بر بیتوجهی آنها به قوانین رسانهها و استانداردهای حرفهای تأکید میکند، هرچند ما توقع نداریم که آنها از چنین اصولی پیروی کنند.»
این سازمان در گزارش تازهای که در ماه مارچ امسال درمورد وضعیت خبرنگاران در افغانستان و در تبعید نشر کرد، آورده بود که بر اساس آمارها، در ۱۹ ولایت افغانستان «ھیچ خبرنگار و کارمند رسانهای زن فعالیت ندارد» و در ۹۵درصد رسانهها، زنان خبرنگار حضور و فعالیت ندارند و تعداد انگشتشماری که هنوز کار میکنند، با محدودیتهای فراوانی روبهرویند.
بر اساس این گزارش، محدودیتهای وضعشده از سوی طالبان بر زنان خبرنگار، ابتداییترین حقوق آنان را بهصورت مستقیم و غیرمستقیم هدف قرار داده است که شامل پوشش اجباری، زدن ماسک، محدودیت بر نحوۀ گفتار، منع سفر، تفکیک شدید جنسیتی در برنامههای تلویزیونی و دسترسی نداشتن آنها به اطلاعات عنوان شده است.
بنا بر گزارش این نهاد، زنان حق خندیدن و یا شوخی در برنامههای اجتماعی را ندارند و در برنامههای صحی نیز بهکارگیری واژههایی همچون بارداری، ولادت، ازدواج، طلاق و لغاتی مشابه ممنوع است.
در برنامۀ آنلاینی به مناسبت هشتم مارچ در ایکس، یک خبرنگار زن از کابل گفت که افزون بر وضع محدودیتها از سوی مقامات، برخی مدیران و مالکان رسانهها نیز از زنان خبرنگار حمایت نمیکنند. این خبرنگار افزود: «من یادم هست که در نوامبر ۲۰۲۱ وقتی وارد [رسانۀ محل کارم] شدم، در آن زمان ۲۰ نفر خبرنگار دختر بودند، اما در حال حاضر [فقط] سه نفر هستند. در اکثر رسانهها [وضع] همینگونه است.» او اضافه کرد که خبرنگاران زن نهتنها از سوی رسانهها، بلکه از سوی خانوادههایشان نیز حمایت نمیشوند: «خانوادهها میگویند نروید به رسانه، شاید برایتان کدام مشکلی پیش بیاید. شاید کدام حرف اشتباهی از زبانتان بیرون شود. نروید تا برایتان جنجالی ایجاد نشود یا بازداشت نشوید. ما خیلی از گپهای روزانه را نمیتوانیم به خانواده بگوییم تا فشار دیگری از [سوی] خانواده بر ما ایجاد نشود.»
این خانم خبرنگار با تأکید بر اینکه خبرنگاران و رسانههای بیرون از افغانستان باید از خبرنگاران زن در داخل کشور حمایت کنند، گفت که رسانههای داخل کشور زیر سانسور قرار دارند: «ما بسیاری از برنامههای مربوطبه زنان را متوقف کردیم، چون در اینگونه برنامهها نباید حرفهای زنانه بزنیم و ما را منع کردند؛ نمیتوانیم در مورد آموزش برای زنان و آنچه نیاز زنان است صحبت کنیم.» او در ادامه گفت که این شرایط برای خبرنگاران زن فشار روحی و روانی شدیدی ایجاد کرده است: «خیلی وقتها شده که بغض میکنیم و چیزی در گلویمان بند مانده و ما هیچ چیز گفته نمیتوانیم.»
فریبا*، یک خبرنگار زن در کابل در مصاحبه با زنتایمز میگوید که مسئول رسانهای که او در آن کار میکند، از خبرنگاران خود خواسته است که از دستورات گروه طالبان دربارۀ پوشش خود پیروی کنند یا کارشان را ترک کنند.
مروه*، ۳۱ ساله، یک تن از خبرنگاران در غرب افغانستان میگوید که مجبور است از این دستورالعمل طالبان پیروي کند، چون نمیخواهد کار زنان در رسانهها ممنوع شود: «من خیلی نگرانم، چون سه طفل دارم و شوهرم هم بیکار است و نانآور خانه خودم هستم. اگر اجازۀ کار در رسانهها به زنان داده نشود، نمیدانم سرنوشت من و خانوادهام چه خواهد شد.»
یک خبرنگار زن از ولایت غور به زنتایمز گفت که زنان خبرنگار از حضور در دفتر رسانه یا کار میدانی منع شدهاند، اما یکیـدو خبرنگار زن هنوز شاید بتوانند از خانه برنامههای صحی (بدون حضور مردان) تهیه کنند.
وضع محدودیتهای جدید سبب شده است که شمار معدودی از زنان خبرنگار که هنوز اجازۀ فعالیت دارند، مجبور به ترک وظایف خود شوند.
فریده*، زنی خبرنگار در هرات که تا اواسط سال گذشتۀ میلادی گویندۀ یک برنامۀ اجتماعی در یکی از رادیوهای محلی هرات بود، پس از فشارهای طالبان بر رسانۀ محل کارش، مجبور به ترک آن شد. او میگوید ادارۀ امر به معروف و نهی از منکر طالبان در هرات از مسئول این رادیو خواسته بود که به جای گوینده و گردانندۀ زن، از مردان استفاده کند. او در گفتگو با زنتایمز میگوید: «تا زمانی که در رادیو کار میکردم، معاشم ۱۱ هزار افغانی بود، اما با محدودیتهای طالبان، رئیس رادیو تعداد برنامهها و معاشم را کم کرد. [در نتیجه،] در ماه سرطان (جولای ۲۰۲۳) استعفا دادم و دیگر به سراغ کار رسانهای نرفتم.» این خبرنگار زن از زمان کنارهگیری از کارهای رسانهای، تا این لحظه بیکار و خانهنشین است.
همچنین یک فعال حامی رسانهها در کابل، که به دلایل امنیتی نمیخواهد نامش ذکر شود، به زنتایمز گفت که نتایج بررسیهای آنان نشان میدهد که زنان خبرنگار اجازۀ فعالیت میدانی ندارند. او با اشاره به اینکه بسیاری از محدودیتهای طالبان بر رسانههای محلی بهصورت شفاهی ابلاغ میشود و مسئولان رسانهها در صورت سرپیچی از دستورات این گروه با زندان و شکنجه مواجهند، میافزاید که محدودیتهای طالبان بر رسانههای محلی، بهویژه بر زنان خبرنگار در ولایات دور از مرکز، کمتر گزارش میشود.
در قندهار، در جنوب افغانستان و مقر رهبر طالبان، سال گذشته طالبان پخش صدای زنان را از رسانهها ممنوع کرد و در تازهترین اقدامات در این ولایت، ضبط ویدیو و تصویربرداری از اماکن اداری و نیروهای طالبان نیز ممنوع شده است.
در مکتوبی که در تاریخ ۲۸ ماه دلو با مهر و امضای ملا محمدشیرین، والی طالبان در قندهار منتشر شده، آمده است: «در آینده در جلسات رسمی و غیررسمی، از گرفتن عکس و ویدیوی ذیروح اجتناب ورزید؛ گزارشهای فعالیتهای خود را بهصورت تحریری و صوتی نشر کنید. این مکتوب از تاریخ نافذۀ آن باید در هر اداره عملی شود.»
محدودیت طالبان بر رسانهها و اعمال سانسور شدید نهتنها زنان خبرنگار، بلکه مخاطبان زن را نیز متأثر کرده است.
رؤیا*، دختری ۱۹ سالۀ غوری و مخاطب یکی از برنامههای رادیویی آموزشی، در گفتگو با زنتایمز میگوید: «من شنوندۀ یک برنامۀ آموزشی از رادیو بودم. چند روزی منتظر شدیم آن برنامه پخش نشد. ما به شمارۀ پیامگیر برنامه پیام دادیم و جویای دلیل شدیم. مسئولین برنامه گفتند که طالبان برایشان گفتهاند دیگر آن برنامه را پخش نکنند. این موضوع خیلی مرا ناراحت ساخت و ضربۀ سختی بر روح و روانم وارد شد، چون آن برنامه تنها امید ما بود و استادان بسیار عالی تدریس میکردند.»
یادداشت:
- فرشید آرام و مهتاب صافي نام مستعار خبرنگاران زنتایمز در افغانستاناند.
- بهمنظور حفظ امنیت افراد، در این گزارش از نامهای مستعار استفاده شده است.
