زنی کهنسال با کمر خمیده از جایش بلند میشود. پاهایش میلرزد و بهسختی میتواند راه برود. از دیوار محکم میگیرد و گوشۀ فرش سرخرنگ را بلند میکند. نمزدگی زیر فرش را، که از دور نیز به چشم میخورد، نشانم میدهد. با صدای لرزان میگوید: «پیسه نداریم که یک خانۀ دیگر کرایه بگیریم، این نمزدگی مرا خیلی پادرد ساخته است.»
او ۶۲ سال دارد و در شهر شبرغان ولایت جوزجان در خانۀ دواتاقۀ کرایی، با یگانه پسر، عروس و چهار نواسهاش زندگی میکند. فقری که او از آن حرف میزند، بهوضوح در صورتهای خاکآلود، ترکخورده و لباسهای کهنۀ نواسههایش به چشم میرسد.
مهتاب* در بخش مدیریت مجلۀ جوزجانان در ریاست اطلاعات و فرهنگ ولایت جوزجان چهل سال سابقه و تجربۀ کار دارد. او میگوید پیش از بازنشستگی و فوت شوهرش زندگی خوبی داشته است. اما شش سال پیش، زمانی که شوهرش در یک رویداد ترافیکی در مسیر شبرغانـمیمنه جان باخت و سپس خود او نیز در ماه اسد سال ۱۴۰۰ با قدرتگیری دوبارۀ طالبان بازنشسته شد، وضعیت زندگی او و خانوادهاش کاملاً دگرگون شد: «پس از بازنشستگی خود همچنان تلاش کردم تا با کار صنایع دستی در بخش کرشنیلبافی بتوانم اقتصاد خانوادهام را تقویت کنم، اما پس از مدتی انگشتانم دیگر توان این کار را نداشت، خیلی درد میکرد.»
مهتاب بیش از یک سال میشود که به دلیل ناتوانی جسمی نمیتواند کاری انجام دهد و تنها با خیاطی پسرش روزگار دشوارش را میگذراند. پسر مهتاب روزانه بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ افغانی کار میکند که مجبور است ۴ هزار افغانی از آن را ماهانه کرایۀ دکان بپردازد: «وضعیت اقتصادی ما خراب است. تنها پسرم با کار خیاطی بهسختی نان خوردن خانوادۀ هفتنفری ما را تأمین میکند. خودم در گذشته کار میکردم، معاش داشتم و زندگی خوبی را سپری میکردم، اما حالا روزبهروز بدتر شده میرود و به ما بهعنوان یک انسان ارزش داده نمیشود.»
مهتاب که برای گرفتن حقوق باز نشستگی خود همراه با سایر بازنشستگان در دوسال گذشته بارها به ادارات مختلف طالبان مراجعه کرده است میگوید که افزون بر شنیده نشدن صدایشان، طالبان حقوق بازنشستگی آنان را پرداخت نکردهاند و باز نشستگان نیز، به دلیل ترس از طالبان، جرئت اعتراض ندارند.
او میگوید که در نظام جمهوری از حقوق ماهانهاش مبلغ ۲۰۰ افغانی بهعنوان حقوق بازنشستگیاش کسر میشد، اما حالا گروه طالبان حقوق قانونی آنان را، که سالانه بالاتر از ۹۰ هزار افغانی میشود، پرداخت نمیکند: «تا حال در هیچ جایی نتوانستم اعتراض کنم، چون شرایط مساعد نیست. جوزجان یک ولایت کوچک است و طالبان زود میفهمند که کی از کجا اعتراض داشته. چند بار که نزد مسئولین رفتیم، به زنان که هیچ اجازۀ گپ زدن ندادند و به مردان اما گفتند که فعلاً کارهای بازنشستگان طی مراحل نمیشود.»
مهتاب که روزی با اشتیاق و انگیزه برای اطلاعرسانی و فرهنگسازی کارهای مؤثری انجام داده بود، حالا در گوشهای از زندگی با دستان خالی باقی مانده است. با تقاعد و بسته شدن درآمد اکرامیۀ مهتاب، زندگی او به طرزی غیرمنتظرهای تغییر یافته است. مهتاب میگوید این حقوق از جیب دولت نبوده، بلکه از معاش آنها کاسته شده و باید در دورۀ بازنشستگی و پیری به آنها بازپرداخت شود تا بتوانند از آن برای تأمین نیازهای خود استفاده کنند: «از معاشات ناچیز ما پول گرفتهاند و جمع کردهاند که در پیری به دردتان میخورد، حالا نمیدهند.»
مهتاب تنها زنی نیست که پس از بازنشستگی در وضعیت ناگوار اقتصادی قرار گرفته و حقوق باز نشستگی خود را نیز نگرفته است، بلکه صدها زن دیگر نیز در افغانستان هستند که تا هنوز حقوق بازنشستگی آنان از سوی طالبان پرداخت نشده است.
براساس آمار انجمن متقاعدین در افغانستان، در حال حاضر نزدیک به ۱۷۰ هزار متقاعد در افغانستان وجود دارند که به نظر میرسد معاشات هیچکدام از آنها پرداخت نشده است. ما در این گزارش با ۱۷ نفر، بهشمول هشت زن و ۹ مرد در چهار ولایت، مصاحبه کردهایم. آنها به زنتایمز میگویند که طالبان تا کنون حقوق بازنشستگیشان را نپرداخته است. از این میان طالبان در ولایت قندهار به یک مرد بازنشسته گفته است که آنها به این دلیل این پول را نمیپردازند که حرام است و در دین اسلام جایی ندارد.
زینب*، زنی قندهاری در مصاحبه با زنتایمز گفته است که شوهرش حدود ۳۰ سال بهعنوان معلم در مکتب کار کرد و یک سال قبل از سقوط افغانستان به بازنشستگي سوق داده شد، ولی طالبان معاش بازنشستگی دو سال گذشتۀ او را حرام میخوانند و پرداخت نمیکنند. شوهر زینب که ۶۱ سال عمر دارد، یک سال قبل، بهخاطر جراحی قلب، مجبور شد که در حدود ۴۰۰ هزار افغانی قرض بگیرد و این عمل را در پاکستان انجام دهد. آنها تا هنوز نتوانستهاند قرض خود را بپردازند.
زینب میگوید، سه ماه قبل شوهرش، در حالی که وضعیت جسمی خوبی نداشت، مجبور شد ۱۲ ساعت راه را طی کند تا به کابل برود و حقوق بازنشستگی خود را از دولت بخوهد، اما مسئولان وزارت مالیۀ طالبان به او گفتند که آن را به دلیل حرام بودن نمیپردازند: «به او گفته بودند حاجی صاحب شما شخصیت دانا هستی و بهتر میفهمی این پول حرام است و در اسلام به اسم تقاعد چیزی وجود ندارد. اینبار، به این خاطر که پیرمرد هستی، برایت چیزی نمیگویم، وگرنه باید بدترین فحشها را میگفتم. دیگر مراجعه نکن.»
شوهر زینب، پس از شنیدن سخنان توهینآمیز مسئولان طالبان، اصرار کرد که دریافت معاش باز نشستگي حق قانونی او است و قبلاً ماهانه از حقوق او کم میشده است تا حالا پرداخت شود: «آنها عصبانی شده بودند و شوهرم را از شعبه اخراج کرده بودند وگفته بودند دیگر مراجعه نکند؛ این پول حرام است.»
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی ارشد طالبان، در صحبت با زنتایمز گفته است که قانون پرداخت حقوق متقاعدین از نگاه شرعی بازنگری و سپس بهمنظور توشیح به رهبر این گروه فرستاده شده است: «قانون را من مرور نکردهام، اما گفته شده که بعضی مواردی که ملحوظات شرعي داشته از آن برداشته شده و بعضی موارد به آن اضافه شده است.»
انتظار تا توشیح این قانون، بازنشستگان را دچار فقر شدیدی کرده است و برخی از آنان برای امرار زندگي پول قرض کردهاند. جمیله*، ۴۷ ساله، باشندۀ ولایت نیمروز هفده سال در یکی از مکاتب شهر زرنج، مرکز ولایت نیمروز، بهعنوان آموزگار کار کرده و در سال ۱۳۹۶، به علت بیماری شکر، بازنشسته شده است. جمیله و دو پسرش که سربازان اسبق هستند، منبع درآمدی، جز حقوق بازنشستگی او، ندارند و روزگار را با قرض گرفتن از دکانداران آشنایشان گذراندهاند. او به دکانداران گفته است که با حقوق بازنشستگی خود قرضهایشان را میپردازد. او تا کنون به ارزش ۶۰۰ هزار افغانی مواد خوراکي از دو دکاندار در شهر زرنج قرضدار است: «از سال ۱۳۹۸ به اینطرف که متقاعد شدم، فقط یک بار در دورۀ جمهوریت ۵۰ هزار افغانی دریافت کردم. هر بار که مراجعه میکردم با بهانههای مختلفی روبهرو میشدم. طالبان ولی حرفم را اصلاً نمیشنوند.»
او یک دختر و دو پسر دارد و شوهرش پانزده سال پیش در جنگ با طالبان کشته شد. پسران او که تجربۀ کار در بخشهای نظامی در جمهوریت داشتند، حالا بیکارند: «پس از آمدن طالبان، دو سال میشود که اولادم هم بیکار و خانهنشین شدند. کسی به آنها، به این خاطر که نظامی بودند، کار نمیدهد و خودشان هم میترسند و زیاد بیرون نمیباشند.»
وضعیت صحی جمیله نیز، به خاطر نداشتن پول و نخریدن داروهایش، بد است. هرچند او میگوید که مؤسسات زیادی به نیازمندان کمکرسانی میکنند، اما برای آنان تا هنوز هیچ کمکی نرسیده است: «مشکلاتم زیاد است. اگر این قسم پیش برود نمیدانم مریضیام چقدر پیشرفت خواهد کرد یا چطور از پس مصارف زندگی بر بیایم. ما به معاش تقاعد واقعاً نیاز داریم، خصوصاً در شرایط فعلی. البته کمکهای زیادی میآید، اما نمیدانیم کجا میشود و به چه کسی داده میشود. امیدوارم [طالبان] معاش بازنشستگی مرا بدهد.»
دفتر هماهنگکنندۀ کمکهای بشردوستانۀ سازمان ملل متحد (اوچا) گفته است که بیش از نیمی از تمام افغانستانیها در فقر زندگی میکنند که این نرخ، بهویژه در میان زنان، بالاست. این سازمان در گزارش خود، که در ۸ جنوری ۲۰۲۴ منتشر کرده است، میافزاید که در سال ۲۰۲۳، ۶۵ درصد از خانوادهها شوک اقتصادی را تجربه کردند.
اوچا تخمین زده است که ۲۳ میلیون تن، که بیش از نیمی از نفوذ افغانستان را تشکیل میدهد، برای زنده ماندن در سال ۲۰۲۴ به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند: «در حال حاضر زنان سرپرست خانواده در افغانستان آسیبپذیرترین قشر نسبتبه مردان سرپرست خانواده هستند.»
سازمان حفاظت از کودکان نیز گفته است که بیش از یکسوم جمعیت افغانستان تا قبل از مارچ ۲۰۲۴ دچار عدم مصونیت غذایی حاد خواهند شد که تقریباً نیمی از آنها (۷.۸ میلیون) کودکان هستند.
* مهتاب صافی و مهسا الهام نامهای مستعار گزارشگران زنتایمز در افغانستان است.
