از زمانی که گروه طالبان قدرت را به دست گرفت، از شمار رانندگان زن در جادهها بهطور فزایندهای کاسته شده است. شهر هرات، واقع در غرب افغانستان، از معدود جاهایی است که زنان راننده در آن هنوز در خیابانها دیده میشوند. هرات که بهعنوان یکی از شهرهای بازتر از نظر اجتماعی در افغانستان شناخته میشود، مکتبهای رانندگی مختص زنان را داشت و تا جنوری سال ۲۰۲۰ دستکم ۵۰۰۰ رانندۀ زن در این شهر تردد داشتند و سالانه صدها رانندۀ جدید بر شمار این زنان راننده اضافه میشدند.
اما رانندگان زن در افغانستان، به دلیل سیاستهای حذفی طالبان، از جمله ممنوعیت صدور گواهینامههای جدید برای زنان در ماه می ۲۰۲۲، در شرف انقراضاند. اکنون چند تن از زنان رانندۀ هراتی به زنتایمز میگویند که طالبان از آزار و اذیت جنسی آنها بهمنظور ممانعت آنها از رانندگی در شهر استفاده میکنند.
ساعت ۹ صبح روز پنجشنبه است و فروهر* ۲۳ ساله تصمیم میگیرد از خانهاش در منطقۀ حوض کرباس شهر هرات به منزل یکی از دوستانش در منطقۀ بکرآباد برود. تنها دلخوشی او در این جامعۀ پر از تبعیض، نشستن پشت فرمان موتر است. به ایستگاه خواجهکلۀ شهر هرات که میرسد، شش فرد طالب، که ظاهراً برای بررسی موترها ایستادهاند، به موتر فروهر دستور ایست میدهند. فروهر که با حجاب سیاه پشت فرمان نشسته است، اسناد موترش را در دست میگیرد و میخواهد آن را به مسئول ترافیک نشان دهد، ولی طالب به او لبخند وقیحانهای میزند و به جای اینکه به اسناد موتر نگاه کند، با نزدیک کردن صورتش به فروهر، با حرکت تهاجمی میگوید: «بهبه چه عطری پیچیده است.» فروهر با شنیدن این جمله وارخطا و سراسیمه میشود، اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. با فاصله گرفتن او، طالب دیگر، که کمی جوانتر است، میآید و موتر فروهر را تلاشی میکند و در همین زمان به او درخواست رابطۀ جنسی میدهد. فروهر میگوید: «او [طالب جوان] به من گفت بیا خانۀ من و با من همبستر شو.»
با شنیدن این جمله از زبان فرد مسلح طالب، ترس عجیبی در دل فروهر ایجاد و بدن او دچار لرزش میشود: «گفتم شما خواهر و مادر دارید و مسلمانید، در حالی که حالم واقعاً بد شده بود. بعد فقط گریه کردم وبه راهم ادامه دادم.»
این رفتار با او در ماه سنبلۀ ۱۴۰۲ انجام شد، اما این آخرین بار نبود و فروهر چندین بار دیگر نیز این با چنین رفتارهای زشت مواجه شده است. فروهر برای اینکه بتواند با موتر شخصیاش گشتوگذار کند، مجبور میشود مسیرهای جدیدی را جستجو کند، اما او باز هم مورد آزار و اذیت طالبان قرار میگیرد: «یک بار وقتی به ایستگاه رسیدم، یک طالب مستقیم به من گفت ازدواج کردی؟ گفتم: نه. گفت: پس میشود خانۀتان بیایم؟»
فروهر از آنجایی که با چنین مزاحمتهایی از سوی افراد طالبان ناآشنا نبود، این بار نیز موترش را روشن و سعی میکند از آنجا برود، اما آزار و اذیت این مسئول ایست بازرسی تمام نمیشود: «بار دیگر که میگذشتم، مبایلم را گرفت و به شمارهاش زنگ زد تا شمارۀ مرا بگیرد و بعد از آن همهروزه به من زنگ میزد تا بالاخره بلاکش کردم. از شمارههای مختلف زنگ زد تا بالاخره شمارهام را عوض کردم.»
فروهر میگوید که بعد از این اتفاق، احساس پوچی کرده و با اندوه فراوان از رفتن به خانۀ دوستش منصرف شده و با گریه به خانه برگشته است.
آنگونه که او میگوید، چندین بار دیگر نیز از سوی افراد این گروه در ایستهای بازرسی طالبان در نقاط مختلف شهر هرات، اذیت شده است: «چندین بار در ایستهای بازرسی از من درخواست جنسی کردهاند. نگاهشان آزاردهنده است، چه برسد به اینکه چنان درخواستهایی نیز از من داشته باشند. بار اول در ایست بازرسی خواجهکله به سمت شهرنو یک طالب میانسال از من درخواست جنسی کرد.»
او با این بیان که این رفتار طالبان حالش را به هم میزند، میافزاید که این چالشها و رفتار زشت با او سبب شده است که موتر خود را بفروشد و از رانندگی دست بکشد. طالبان همچنان به مراکز آموزشی رانندگی دستور شفاهی دادهاند که به زنان آموزش ندهند و ریاست ترافیک طالبان در ماه سرطان ۱۴۰۱ به روزنامۀ اطلاعات روز گفته بود که جواز رانندگی به زنان نمیدهد، اما مانع رانندگی آنان هم نمیشود.
ناهید* ۲۴ ساله که از سال ۲۰۱۹ تا کنون در هرات رانندگی میکند، میگوید که از نشستن پشت فرمان موتر بیزار است، زیرا در ایستبازرسیها زیاد مورد آزار و اذیت طالبان قرار میگیرد: «از ایستبازرسی متنفرم و از دیدن طالبان و حرفهایشان حالم به هم میخورد.»
او به زنتایمز میگوید که آزار و اذیت زبانی طالبان امنیت روانی او را سلب کرده است: «بعد از روی کار آمدن طالبان، دو ماه اول جرئت بیرون شدن با موتر را نداشتم، بعد از آن هم هربار که با موتر خودم به بیرون رفتهام، طالبان رفتار ناپسندی با من داشتهاند و امنیت روانی را از من گرفتهاند.»
«شوهرت کجاست؟»، «چرا برادرت دریوری نمیکند؟»، «شما حیا ندارید»، «دریوری کار مردان است» بخشی از حرفهای توهینآمیزی است که ناهید و دیگر زنان و دختران رانندۀ هراتی در ایستهای بازرسی طالبان از آنها میشنوند. بهگفتۀ ناهید، اینها بخش کوچکی از توهینهای طالبان به او است و در برخی موارد از شماری از نیروهای این گروه فحشهای ناموسی و جنسی نیز میشنود: «بعضی وقتها دشنامهای ناموسی و فحشهایی میدهند که قابل بیان نیست.»
حداقل سه منبع در صحبت به زنتایمز گفته است که طالبان در هرات به زنان جواز رانندگی نمیدهد. اما برخی از زنان بهطور مخفی آموزش نظری رانندگی را فرار میگیرند. این منابع میگویند که فعلاً دو مرکز آموزش رانندگی در شهر هرات فعال است، در حالی که قبل از حاکمیت طالبان حداقل هشت مرکز در این شهر فعالیت داشت و زنان نیز پس از آموزش در این مراکز، از ریاست ترافیک این ولایت گواهی رانندگی نیز دریافت میکردند.
سمیه*، ۴۲ ساله، یکی از زنانی است که رانندگی را بهطور نظری و عملی آموخته است و مدت شش سال میشود در این شهر موتر میراند. اما از در دورۀ طالبان، بعد از اینکه بارها از سوی افراد طالبان مورد آزار و اذیت قرار گرفت، دیگر نتوانست رانندگي کند: «یک شب فرزندم را به شفاخانۀ کیمیا میبردم. در مسیر راه طالبان موتر مرا ایستاد و از من درخواست اسناد موتر کردند. اسناد لازم را نشان دادم، اما با رویۀ بسیار زشتی اسناد را به داخل موتر پرتاب کردند و از من خواستند که دیگر رانندگی نکنم. شب تا صبح به درماندگی، بیچارگی و سیهرزوی خود و دیگر زنان وطنم بیوقفه گریستم و گریستم.»
سمیه با آنکه پرستار یک شفاخانۀ دولتی است، اما مجبور است در هوای سرد زمستان با سهچرخۀ شهری به وظیفه برود: «خیلی توهین شدهام، دیگر مجبورم با این سه چرخه که در آن از هوای سرد به لرزه میافتیم، سر کار بروم.»
یادداشت:
– امید آرمان، نام مستعار خبرنگاری در افغانستان است.
– بهمنظور حفظ امنیت افراد، در این گزارش از نامهای مستعار استفاده شده است.
