فرشید آرام*
سوزنی ظریف و ریز در دست دارد و بهآرامی و ظرافت آن را وارد پارچهای میکند که قرار است از آن پیراهنی مردانه به سبک سنتی دوخته شود.
مرجان*، زن خامک دوز ۳۳ ساله در ولایت جنوبی قندهار، پنج فرزند دارد و همسرش هم شش سال پیش در انفجار بمبی در همین ولایت جان باخته است.
او در گفتگو با زنتایمز میگوید: «خامکدوزی جزئی از آموزشهایی است که یک دختر در دوران کودکی باید بیاموزد؛ معمولاً مادران این آموزش را میدهند تا در زمانی که دختران نامزددار میشوند، برای شوهر خود پیراهن خامکدار بدوزند.»
لباس خامکدوزیشدۀ مردانه یا زنانه از پوششهای رایج مردم افغانستان بهشمار میرود. رایجترین طرحهای لباس خامکدوزی مردانه، یخهمستطیلی، مثلثی، یخهشاهی، یخهگرد و برای لباسهای زنانه غالباً دور یخه، دور سر آستین و دور پاچۀ شلوار است. قیمت این طرحهای خامکی از پنج هزار تا سی هزار افغانی متغیر است.
اما این هنر دوران کودکی مرجان، پس از جان باختن همسرش، به کمک او آمد تا بتواند مخارج زندگیاش را تامین کند. از میان سه دختر و دو پسرش، تنها نجمه، دختر بزرگ و چهاردهسالهاش با او در این کار همکاری میکند.
تا پیش از روی کار آمدن طالبان درآمد آنان در هر ماه بین ۳۰ تا ۴۵ هزار افغانی بود و پارچههای خامکدوزیشدۀ او در داخل و خارج مشتریان زیادی داشت.
قدرتگیری طالبان در افغانستان، مانند بسیاری از مشاغل دیگر، درآمد و شغل مرجان را هم دستخوش تغییرات زیادی کرد. اُفت سطح خرید، نرخ کار آنان را هم با خود به زیر کشید و برای خانوادهای که نانآوری ندارد، ضربۀ بزرگی است.
مرجان میگوید: «در گذشته مشتریان زیادی در داخل و خارج داشتم که سفارشهای زیادی میدادند، اما حالا بهندرت میتوانم پارچههای خامکدوزی خود را به فروش برسانم.»
خامکدوزی را میتوان یکی از مشاغل زنانه و خانگی در ولسوالیهای قندهار دانست. از این میان در روستاهای ولسوالی شاهکوت این ولایت، بیشتر زنان خامکدوزند؛ این زنان تا پیش از روی کار آمدن طالبان درآمد خوبی داشتند.
محدثه* در یکی از روستاهای شاهکوت زندگی میکند و همسرش کشاورز است اما درآمد کمی دارد. محدثه ۲۹ ساله است و از یک کارگاه تولید لباسهای دارای خامکدوزی، سفارش کار با دستمزد میگیرد.
او میگوید: «از هر لباسی که خامکدوزی میکنیم دو صد تا سه صد افغانی دریافت میکنیم؛ این مبلغ روی هم رفته ده تا دوازده هزار افغانی در هر ماه برایمان درآمد ایجاد میکرد. بعد از آمدن طالبان کارهای ما کمتر شد؛ در اوایل برای ۳ ماه کامل مارکیتهای خامکدوزی بسته شده بودند و هیچ نوع فروشی نداشتند، چون کسانی که تجارت میکردند به بیرون از کشور رفته بودند.» با اینکه حالا کموبیش کار خامکدوزی دوباره آغاز شده، اما درآمد محدثه مانند گذشته نیست؛ بازار مشتریان داخلی کاملاً سرد شده و در خارج هم مانند گذشته مشتری فراوانی وجود ندارد. علاوه بر این، محدودیتهای زیادی بر سر راه کار زنان خامکدوز به وجود آمده است. محدثه میگوید زنانی که پیش از این لباسهای خامکدوزیشده را به بازار برای فروش میبردند، حالا اجازه ندارند بدون محرم جایی بروند و یا با دکانداران به معامله بپردازند.
صنعت دستی و سنتی خامکدوزی در نقاط مختلف افغانستان متکی به نیروی کار و خلاقیت زنان بوده است. در ولایت مرکزی غور، سمیه، دختری بیستوپنجساله، بهعنوان یک کارآفرین، به تولید لباسهای سنتی و محلی میپردازد و در بیشتر کارهایش آثار خامکدوزی دیده میشود.
او از رکود بازار کارش پس از روی کار آمدن طالبان میگوید: «ما در گذشته مشتریان زیادی داشتیم که بیشترشان در داخل بودند، اما حالا مشکلات اقتصادی مردم زیاد شده و کسی حتی سراغ محصولات ما را نمیگیرد.» مردمی که در گذشته از خریداران تولیدات سمیه بودند، حالا به خرید محصولات مشابه صنعتی خامکدوزیشده که توسط دستگاه در افغانستان یا پاکستان تولید میشود، روی آوردهاند؛ محصولاتی که قیمتشان یک دهم قیمت لباسهای خامکدوزیشدۀ دستی میباشد، اما کیفیت آن را ندارد.
با این حال تولیدات خامکدوزیشدۀ افغانستان خریدارانی از کشورهای اروپایی و استرالیا دارد. فروزان* دختری ۲۳ ساله در هرات، ضمن تولید لباسهای خامکدوزیشده، آن را از طریق صفحات فیسبوکی و اینستاگرامیاش به فروش میرساند. او میگوید به دلیل محدودیتهایی که طالبان بر سر راه فعالیت و درآمدزایی زنان وضع کردهاند، نمیتواند فروشگاهی در بازارهای هرات داشته باشد و فضای مجازی تنها راه جذب مشتری است.
کالاهای تولیدی او شامل لباسهای زنانه، مردانه و بچگانه است که از پنج هزار تا پنجاه هزار افغانی قیمت دارد و تا کنون به چندین فرد در کشورهای آلمان و استرالیا به فروش رسانده است. او میگوید: «از مهمترین مشکلات این است که در داخل بازار کاری خوبی وجود ندارد و برای ارسال محصولات به خارج هم مسئلۀ انتقال وجود دارد؛ ما باید صبر کنیم تا مسافری برای رفتن به خارج پیدا شود و کالاهای ما را به مقصد برساند و این شاید هفتهها و ماهها وقت بگیرد.» نبود سیستم پست جهانی در افغانستان از مسائلی است که کار را برای افرادی مانند سمیه سختتر میسازد.
زنان زیادی در افغانستان هستند که در هنر خامکدوزی مهارت دارند. حالا این زنان یا از سطح درآمد بسیار پایینی نسبتبه گذشته برخوردارند و یا هم این شغل را به دلیل افت درآمدش کنار گذاشتهاند.
مشکلات اقتصادی مردم پس از روی کار آمدن طالبان، اجازه نمیدهد تا روی کالاهایی مانند لباسهای خامکدوزیشده و در کل صنایع دستی هزینه کنند.
یادداشت:
– فرشید آرام، نام مستعار یک گزارش آزاد است.
– بهمنظور حفظ امنیت افراد، در این گزارش از نامهای مستعار استفاده شده است.
