آرشیت مهتا
پس از تسلط بر افغانستان در سال ۲۰۲۱، یکی از نخستین اقدامهای گروه طالبان جستجوی خانهبهخانه برای یافتن افراد مرتبط با نظام جمهوری، خبرنگاران و «نیروهای غربی» بود. در سپتامبر ۲۰۲۲، طالبان به مجریان و مهمانان زن تلویزیونها دستور دادند که صورت خود را بپوشانند. ماه بعد، طالبان کرسیهای زنان را از کمیسیون تخلفات رسانهای حذف کردند.
از آن زمان تاکنون صدها رسانه تعطیل شدهاند. با این حال، طالبان مصمماند که رسانهها را بیشتر از این خفه کنند. یک حساب کاربری ناشناس تویتر به نام Newsf2197Fake که ادعا میکند «نهاد تشخیص اخبار جعلی یا دروغ» است، توسط رهبران طالبان تبلیغ میشود. ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان که نزدیک به یک میلیون دنبالکننده در توییتر دارد، توییتهای این حساب را بازنشر کرده است.
[هفتۀ گذشته پلتفرم رسانۀ اجتماعی تویتر رسماً به ایکس (X) تغییر نام یافت. در این نوشته ما همچنان از این پلتفرم به نام تویتر یاد میکنیم.
در ۱۰ جولای، انس حقانی، رهبر طالبان، و یکی از اعضای شبکه مخوف حقانی، اندکی پس از راهاندازی تریدز (Threads) – جایگزینی شرکت متا برای توییتر، از تویتر حمایت کرد. در این گزارش، زنتایمز نشان خواهد داد که حمایت طالبان از تویتر خیلی عجیب نیست.
حساب تویتری Newsf2197Fake روی تصاویر گزارشهای رسانههایی که از حکومت طالبان انتقاد میکنند چلیپای سرخ کشیده و بدون توضیح، آنها را جعلی میخواند. اسکرینشات زیر هدایتالله، معاون مدیر کل رادیو تلویزیون افغانستان را نشان میدهد که در ۳۰ مارچ طی بازنشر تویتی از این حساب حمایت کرده است.
نگاهی گذرا به اکانت Newsf2197Fake نشان میدهد که این حساب کاربری رسانههای افغانستان درتبعید را که منتقد طالبان هستند هدف قرار میدهد. ما متوجه شدیم که Newsf2197Fake دو منبع مهم خبر خارج از افغانستان را هدف قرار داده است: روزنامههای هشت صبح و اطلاعات روز. زنتایمز دریافت که ۲۰ گزارش هشت صبح و ۹ گزارش اطلاعات روز توسط Newsf2197Fake جعلی خوانده شدهاند.
زنتایمز با سنجر سهیل، از بنیانگذاران و ناشر هشت صبح، که در کانادا زندگی میکند، در مورد Newsf2197Fake با استفاده از برچسب «اخبار جعلی» بالای گزارشهای هشت صبح گفتگو کرده است. آقای سهیل میگوید: «این واقعیت که طالبان به گزارشهای ما واکنش نشان میدهند، نشاندهندۀ آن است که طالبان احساس میکنند گزارشهای ما میتواند تأثیر منفی بر تصویر آنها داشته باشد.» او در ادامه میگوید: «اما، این همچنین به این معنی است که خطر بیشتری متوجه خبرنگاران ما که در افغانستان حضور دارند، نیز هست.»
در سپتامبر ۲۰۲۱، وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان «۱۱ قانون روزنامهنگاری» را معرفی کرد. در حالی بیشتر این قواعد بر اساس قوانین دولت پیشین بود، اما اجرای آن توسط طالبان باعث ایجاد فضای سرکوب، سانسور و ترس برای رسانهها و خبرنگاران در این کشور شده است.
سه قاعدۀ اول حکم میکند که روزنامهنگاران از پخش یا انتشار موضوعات «مخالف اسلام» و هر چیزی که طالبان آن را «توهین» به «شخصیتهای ملی» میدانند، ممنوع است. با این حال، قوانین طالبان موضوعات که «مخالف اسلام» یا بیاحترامی به شخصیتهای ملیاند را تعریف نمیکنند. دو قاعدۀ اخیر عملاً به مرکز اطلاعات و رسانههای این گروه کنترل کامل بر آنچه که توسط رسانهها گزارش میشود، میدهد. همچنین، طبق این قواعد رسانهها باید «گزارشهای مفصل را با هماهنگی مرکز رسانههای طالبان تهیه کنند.» ماهیت این «گزارشهای مفصل» واضح نشده است.
در پاییز ۲۰۲۱، یک ماه پس از تصویب این قوانین از سوی طالبان، سازمان غیردولتی دیدهبان حقوق بشر مستقر در ایالات متحده گزارش داد که مقررات رسانهای طالبان «بهحدی گسترده و مبهم است که هرگونه گزارش انتقادی در مورد طالبان را ممنوع میکند.»
در سپتامبر ۲۰۲۲، کریستف دلور، دبیرکل سازمان گزارشگران بدون مرز گفت: «این قوانین جدید به دلیل استفادۀ اجباری که میتوان از آنها کرد، باعث سردرگمی شده و آیندۀ استقلال روزنامهنگاری و کثرتگرایی در افغانستان را در خطر میاندازد.»
بنابراین، حمایت تویتهای Newsf2197Fake توسط طالبان نگرانکننده است. تا کنون، این حساب کاربری تنها ۷۰ تویت نشر کرده است، اما به دلیل باز نشر آنها توسط مقامات طالبان، بیش از ۷۰۰۰ دنبالکننده جذب کرده است. نمودار زیر مقامات برجسته طالبان را که Newsf2197Fake را دنبال میکنند، نشان میدهد.
انوک تیونیسن که بهعنوان محقق عرصۀ نقض حقوق بشر در افغانستان در پروژهای که از سوی مرکز معلومات ریزیلینس (Center for Information Resilience) حمایت میشود کار میکند به زنتایمز میگوید: «روشن است که هدف Newsf2197Fake تضعیف روزنامهنگاران، رسانهها یا گزارشهایی هستند که برای طالبان ناراحتکننده است.
یک نهاد برای تبلیغ اخبار جعلی یا شناسایی آن؟
زنتایمز یکی از گزارشهایی را که توسط Newsf2197Fake بهعنوان «خبر جعلی» علامتگذاری شده بود، را راستیآزمایی کرد. این گزارشی بود که هشت صبح در ۳ فبروری ۲۰۲۳ منتشر کرد. بر اساس این گزارش طالبان ازدواج بین پیروان مذهب شیعه و سنی را در ولسوالی درواز بالای (نسی) بدخشان ممنوع کرده است. در گزارش هشت صبح تاریخ اعلام این فتوا از سوی طالبان ذکر نشده است.
برای راستیآزمایی گزارش روزنامۀ هشت صبح، زنتایمز با منابع متعددی در ولسوالی درواز بالا (نِسَی) صحبت کرده است. این منابع تایید کردند که چنین فتوای از سوی مقامات محلی طالبان در این ولسوالی صادر شده است. یکی از اهالی این ولسوالی که نخواست نامش فاش شود، به زنتایمز گفت: «در مسجد جامع فتوا خوانده شد و مولوی شریف، ملا امام مسجد نیز اعلام کرد که این حکم در جریان نماز تصویب شده است.»
یک مقام محلی طالبان در این ولسوالی، که نخواست نامش فاش شود، گفت: «بیانیه در مورد ممنوعیت ازدواج بین پیروان مذاهب شیعه و سنی از سوی جمعهخان فاتح ولسوال ابلاغ شده است.» اما پس از آن که رسانهها در هفتۀ اول فبروری این خبر را پوشش دادند، او فتوایش را پس گرفت.
یکی از منابع ما نیز تصویری از این فتوا را با زنتایمز به اشتراک گذاشته است. تاریخ مندرج در این فتوا در تقویم هجری جنوری ۲۰۲۳ را نشان میدهد. در این فتوا آمده است: «به همۀ اقوام تحت قلمرو این ولسوالی هدایت داده میشود که از این به بعد هیچکس از اهل سنت و الجماعت حق دادن دختر به اهل شیعه و همچنین از اهل شیعه به اهل سنت را ندارد.»
در دو جملۀ اخیر در سند آمده است: «و اگر احیاناً کدام لحاظ یا شرطی در قبول عقیدۀ جانب مقابل در میان خواستگار و خواستهشده یعنی پسر زنگیر و دختر شوهرکننده دیده میشود مسئله به ادارۀ ولسوالی و محکمه در میان گذاشته شود.» در گزارش هشت صبح که Newsf2197Fake به اشتباه آن را «خبر جعلی» نامیده است، به این جزئیات نیز اشاره شده است.
* کرشمه فخری در تهیۀ این گزارش مشارکت داشته است.
