فرشته غني
بر اساس اطلاعات مرکز خبرنگاران افغانستان، در ۱۲ ماه گذشته، دست‌کم ۲۳۷ رویداد نقض آزادی رسانه‌ها و خبرنگاران در افغانستان ثبت شده است. این آمار افزایش بیش از ۵۰ درصد را نسبت‌به سال گذشته، که ۱۱۷ مورد ثبت شده بود، نشان می‌دهد. موارد ثبت‌شده در سال ۱۴۰۱، شامل دست‌کم ۱۱۳ مورد تهدید و یا بدرفتاری و توهین، ۸ رویداد خشونت فیزیکی و یا ضرب و شتم و ۹۴ قضیه بازداشت می‌شود.
اما وضعیت خبرنگاران در افغانستان به تهدید، شکنجه و بازداشت ختم نمی‌شود. روز دوشنبه (۲۰ حوت) مرکز فرهنگی تبیان در مزارشریف قرار بود از ۲۵ خبرنگار به مناسبت روز ملی خبرنگار قدردانی به عمل آورد. اما به‌جای دریافت ستایش‌‌نامه، آنها هدف یک انفجار قرار گرفتند. بر اساس آماری که مرکز فرهنگی تبیان منتشر کرده است، در این انفجار۳ تن به‌شمول دو خبرنگار کشته، و ۳۷ تن، به‌شمول ۱۵ خبرنگار، زخمی شدند، اما مرکز خبرنگاران افغانستان رقمِ خبرنگاران زخمی را ۱۹ تن اعلام کرده است. این انفجار دقیقاً محل برگزاری این نشست را هدف قرار داده بود. هرچند یک روز پس از انفجار، داعش مسئولیت آن را به عهده گرفت و گفت که این محفل را به‌دلیل حضور شیعیان و خبرنگاران در آن هدف قرار داده است، اما تا کنون هیچ جزئیاتی در مورد چگونگی وقوع این انفجار همگانی نشده است. مسئولان مرکز فرهنگی تبیان می‌گویند که محل انفجار هنوز زیر بررسی طالبان قرار دارد.
منیر‌احمد بهیر، خبرنگار و مسئول رادیوی آزاد در مزارشریف از خبرنگارانی بود که یک شب قبل (جمعه) به این برنامه دعوت شده بود. او ساعت ۱۰ خود را به محل برگزاری برنامه رساند و هنوز برنامه شروع نشده بود که انفجار رخ داد. «یک صدای وحشتناک شنیدم و یک آتش غلیظ همراه با دود به طرفم آمد و مرا نزدیک به سه متر دور انداخت و ضعف کردم.»
او به یاد ندارد که چه مدت‌زمانی بیهوش بوده است، اما وقتی چشمانش را باز کرده بود، با سالونی پر از خون و زخمیانی که هر طرف افتاده بودند، مواجه شده بود. خودش هم از قسمت پای و صورت زخمی شده بود و از ترس اینکه مبادا انفجار دوم صورت بگیرد، لنگان‌لنگان از ساختمان برآمده و خود را به مسجدی در همان نزدیکی رسانده بود. او می‌افزاید: «من داخل مسجد که نزدیک این مرکز بود رفتم. با آب صورتم را شستم و به یکي از دوستانم، که دفتر کارش نزدیک مرکز فرهنگي تبیان بود، زنگ زدم که من زخمي شده‌ام و بیا مرا ببر.»
تا زمانی که بهیر در نزدیکی محل حادثه بوده، هیچ آمبولانسی برای بردن زخمی‌ها نیامده بوده است. این دوست آقای بهیر بوده که او را به شفاخانه رسانده بوده است.
روح‌الله روحاني، خبرنگار تلویزیون شمشاد، نیز یکی از خبرنگاران حاضر در این برنامه بوده است. او از ناحیۀ سر شدیداً زخم برداشته و پردۀ گوشش پاره شده است. روحانی هم در پیام صوتی که به زن‌تایمز فرستاده، از تأمین نشدن امنیت این برنامه سخن گفته است: «هیچ محافظ امنیتی در دروازۀ این مرکز فرهنگي وجود نداشت؛ ما بدون اینکه تلاشی شویم یا بیک وسایل ما دیده شود به داخل رهنمایی شدیم.»
این موضوع را محمد‌عاطف آرین، خبرنگار خبرگزاری فرانسه نیز تأیید می‌کند. او در صحبت به زن‌تایمز گفت: «من وقتی وارد ساختمان مرکز فرهنگي تبیان شد‌م، از من نپرسیدند که کي هستم، چه کاره هستم و چرا آمد‌ه‌ام.»
زن‌تایمز با ۶ تن از خبرنگارانی که در این انفجار زخمی شده‌اند، صحبت کرده است. همۀ آنها تأیید کرده‌اند که در زمان ورود به داخل ساختمان مرکز فرهنگی تبیان بازرسی نشده بوده‌اند. اما سید سجاد موسوی، مسئول بخش روابط مرکز فرهنگی تبیان می‌گوید که این همایش در هماهنگي با ریاست اطلاعات و فرهنگ و ادارات امنیتی طالبان برگزار شده بود. او گفت که این مرکز به دلیل مشکلات مالی نتوانسته است دروازۀ الکترونیک بخر‌د، ولی یک نگهبان را برای بازرسی شرکت‌کنندگان گماشته بوده‌اند. او گفت: «یک نفر برای [خبرنگاران] دروازه را باز می‌کرد، خودم شخصاً آنها را بدرقه می‌کردم و یک نفر دیگر موظف بود تالاشی کند.» موسوی تأکید می‌کند که «هیچ نوع کوتاهي در تالاشي و نظارت جدي بر امنیت صورت نگرفته است.»
عبدالنافع تکور، سخنگوی وزارت داخلۀ طالبان با وجود تماس‌های مکرر زن‌تایمز، نه‌تنها در مورد هماهنگی و تأمین امنیت خبرنگاران چیزی نگفت، بلکه خبرنگار زن‌تایمز را به صفحۀ تویترش برای گرفتن معلومات ارجاع داد. او در تویترش فقط نوشته بود: «امروز ١١:٣٠ دقیقه در مربوطات حوزۀ دوم شهر مزارشریف ولایت بلخ در مرکز فرهنگی تبیان که مربوط برادران اهل تشیع است، در اثر ماین جاسازی‌شده انفجار صورت گرفت که بدبختانه در این رویداد پنج تن خبرنگاران، سه تن کودک که جمله ٨ تن می‌شود زخم برداشتند.»
ضیا بومیا، مسئول انجمن خبرنگاران جنوب آسیا در صحبت به زن‌تایمز می‌گوید که انفجار در مرکز فرهنگی تبیان پرسش‌های زیادی برای مردم خلق کرده و نیازمند تحقیقات کامل و وسیع است. او می‌پرسد: «چطور مواد منفجره داخل مرکز فرهنگي تبیان جابه‌جا شده بود؟ چرا هیچ نوع توجهی به امنیت خبرنگاران نشده [بود]؟ و عدم حضور مسئولین این مرکز در روز همایشِ تقدیرِ خبرنگاران نیز شک و تردیدها را بیشتر می‌سازد.»
از زمان قدرت‌گیری مجدد طالبان تا کنون، محدودیت‌ها و فشارهای زیادی بر رسانه‌ها، به‌ویژه بر خبرنگاران، در افغانستان وضع شده است. بر اساس آمار «نی»، نهاد پشتیبان رسانه‌های آزاد افغانستان، تا قبل از ماه اسد سال ۱۴۰۰ بیش از 7 هزار و ۷۴۰ خبرنگار در ۵۲۶ رسانه در افغانستان فعالیت داشتند، اما اکنون رقم به کمتر از ۲۰۰۰ خبرنگار در ۲۲۸ رسانه کاهش یافته است. نزدیک به ۷۰ درصد خبرنگاران مرد و ۹۵ درصد خبرنگار زن کارهای خود را از دست داده‌اند که از این میان ۱۸۰۰ تن به دلیل تهدید‌ها و از دست دادن کار‌شان مهاجر شده‌اند، بقیه یا بیکار‌ند و یا به کارهای شاقه و غیر‌حرفه‌‌ای رو آورده‌اند. شماری از خبرنگارانی که هنوز به فعالیت‌شان در رسانه ادامه داده‌اند، با شرایط دشواری از جمله تهدید، لت‌و‌کوب، شکنجه و دستگیری‌های غیرقانونی مواجه‌اند. یکی از نمونه‌های بارز چگونگی برخورد طالبان با خبرنگاران، رفتار آنها با تقی دریابی و نعمت نقدی، دو خبرنگار روزنامۀ اطلاعات روز است که به دلیل پوشش تظاهرات زنان، به‌شکل وحشیانه‌ای شکنجه شدند.
این وضعیت سبب شده است که خبرنگاران امیدی به فردای بهتر نداشته باشند. عزیزالرحمان ابرام، خبرنگار طلوع‌نیوز در بلخ می‌گوید که انفجار مرکز تبیان انگیزۀ ادامۀ کار را از او و دوستان خبرنگارش گرفته است. «اگر وضعیت همین‌گونه ادامه پیدا کند، ما شاهد این خواهیم بود که هیچ خبرنگاری توان این را نخواهد داشت که حقیقت را برملا کند.»
یادآوری: در تهیۀ این گزارش کرشمه فخری نیز همکاری کرده است.
