تجربۀ اولین قاعدگی؛ ناآگاهی دختران به آن و پیامدهای آن
لیزا حصاری
اولین قاعدگی برای بسیاری از دختران در افغانستان تجربۀ تلخی بوده است. بیشتر آنها به دلیل ناآگاهی و تابو بودن صحبت دربارۀ قاعدگی، نمیدانستهاند چه اتفاقی برایشان افتاده است و چگونه از خود مراقبت كنند.
زرمینۀ ۲۶ ساله هنوز با یادآوری اولین روزهای قاعدگیاش احساس ناراحتی و تأسف میکند: «فکر میکردم مریض شدهام یا کدام گناهی کردهام، چون قبلاً هیچ وقتی در مورد عادت ماهوار نشنیده بودم. بسیار احساس خجالت و شرمندگی میکردم. دو یا سه ماه را من با بسیار یک وضعیت خراب سپری کردم. از یک چادر کهنه [برای کنترل خون قاعدگی] استفاده میکردم. وقتی پریود من تمام شد، نمیفهمیدم که با آن چه کار کنم.»
مرسل ۲۲ ساله در اولین عادت ماهوارش نمیدانسته است که برای کنترل خون از چه چیزی باید استفاده کند و مجبور شده است لباس مردانه بر تن کند: «زیاد استرس داشتم و هیچ نمیدانستم که چه کار کنم. دلم درد میکرد و وضعیتم زیاد خراب بود. در یک روز من دو جوره لباسم را تبدیل میکردم. حتا لباس مردانه پوشیده بودم.»
همچنین بیبی ساره، که اکنون یک دانشجو است، میگوید: «شرمم میآمد که به مادرم یا خواهرانم بگویم. هر شب و روزم در گریه میگذشت. در کتاب صنف نهم هم کلاً اصطلاحات طبی در این مورد بود [اما] خانم مکتبِ ما گفت از این فصل میگذریم و [آن را] نمیخوانیم؛ شرم است که این فصل را برای شما درس بدهم.»
ویدا، مادر دو دختر، که تجربههای ناگواری از اولین تجربۀ قاعدگی خود داشته است، باور دارد: «اگر خیلی وقت این گپ را برایشان بگویی و توضیح بدهی، چشمسفید و بیحیا میشوند. در خانه همین توته و تکه [برای نگهداری و مهار خون قاعدگی] پیدا میشود؛ وقتی جوان شدند، خودشان میفهمند و از همینها استفاده میکنند.»
حلیمه، مادر شش فرزند، میگوید: «به من کی [دربارۀ قاعدگی] گفته بود که من [دربارۀ آن] به دخترکهایم میگفتم؟ از کجا میفهمیدم که این مریضی و حالت برایشان رخ داده؟ وقتی یک جای بیحال میافتیدند، یا دلشان درد میگرفت، یا تکههایشان را که میدیدم، [با خود] میگفتم مریض شدهاند، ولی برایشان هیچچه نمیگفتم و آنها هم از من هیچچه نمیپرسیدند.»
آیا قاعدگی شرمآور است؟
قاعدگی یا پریود نشانۀ بلوغ جنسی، سلامت و درستی کارکردِ بدن زن و در نهایت، نشاندهندۀ ظرفیت و توانمندی بدن زن برای باروری است. اما باید تأکید کرد که این امر نشاندهندۀ بلوغ شخصیتی دختران نیست؛ در حالی که در جوامع سنتی نشانۀ بلوغ همهجانبه تلقی میشود و سبب میشود که الگوی برخورد با دختر (که هنوز کودک است) تغییر کند و متناسب با هنجارهای فرهنگی و اجتماعی، محدودیتهای زیادی بر زندگی او وضع شود. همچنین پس از این تجربه، انتظار میرود که او مانند زنی بالغ نقش ایفا کند و برای ازدواج آماده شود.
دکتر بتول حیدری، روانشناس، با تأکید بر اهمیت آگاهیدهی علمی در مورد قاعدگی و مبارزه با نگرش سنتی و خرافی در این مورد، میگوید: «متأسفانه، به دخترانی که نسبتبه سایر دختران زودتر بلوغ را تجربه میکنند یا زوتر از همسالان خود قاعدگی را تجربه میکنند، از سوی خانواده، بهویژه مادر، «چشمسفید و تیز» خوانده میشوند. برای همین این را برای خودشان نوعی «شرم» تلقی میکنند و به پنهانکاری رو میآورند.»
دیانا رحیمی، روانشناس، در این مورد برای دختران توصیه میکند: «روی تغییرِ باورهای خود کار کنید. دو عبارت مریض و پاک شدن را از ذهن خود پاک کنید، چون شما مریض نیستید و این فقط حالت طبیعی وجود [شما] است و پاک شدن به این معنا نیست که شما پاک نبودید. شما فقط با یک سلسله تغییرات هورمونی دچار شدید و تمام.» او به مادران توصیه میکند: «در مورد پریود با دخترانتان مانند یک دوست صحبت کنید و از گفتن علایم منفی، [با این تلقی که] بد و شرم است، خودداری کنید.»
ناآگاهی دربارۀ قاعدگی و پیامدهای آن
فقدان آگاهی در مورد قاعدگی، فقدان خدمات و مراقبتهای پزشکی در دورۀ قاعدگی، سلامت جسمی و روانی دختران و زنان را بهگونۀ جدی به مخاطره میافکند.
پیامدهای جسمی
لینا حصاری، داکتر نساییـولادی، میگوید: «رعایت نکردن حفظ الحصه در زمان قاعدگی زمینه را برای انتانات [یعنی عفونتهای] مختلف مساعد میکند که میتواند سبب امراض طرق بولی و تناسلی از جمله پیآیدی یا امراض التهابی حوصلی و سوزاک شود. مداخلۀ انتانات بهمدت طولانی و در صورتی که تداوی نشود، میتواند سبب عقامت یا بیاولادی شود.»
به نظر گیتا حصاری، داکتر ولادیـنسایی، اگر برخی اتفاقات غیرعادی در دورۀ قاعدگی رخ دهد در آن صورت نیاز است که به داکتر مراجعه شود؛ مانند: «شروع نشدن قاعدگی تا سن ۱۶ سالگی؛ توقف قاعدگی بدون دلیل؛ خونریزی بیشتر از ۷ روز؛ حجم زیاد خونریزی؛ خونریزی در بین دورههای قاعدگی و دردهای شدید بطن.»
خانم حیدری در مورد دخترانی که تجربۀ نخستین عادت ماهیانۀشان با اطلاعات درست بوده است، میگوید: «آنها در هنگام برقراری نخستین رابطۀ جنسی و حتا دوران بارداری و زایمان، آرامش و احساس اضطراب کمتری را گزارش دادهاند.»
خانم لینا حصاری توصیه میکند: «در زمان عادت ماهوار باید از کوتکس [نوار بهداشتی] یا از تکههای پاک و نرم استفاده شود. کوتکس یا تکههای استفادهشده باید به فاصلههای کم تبدیل شود. اگر از تکه استفاده میشود، باید خوب شسته و اتو کشیده شود. همچنین حمام کردن با آب گرم در جریان قاعدگی برای رفع دردهای کمر و پاها مفید است.»
پیامدهای روانی
افزون بر مشکلات جسمی، نبود آگاهی میتواند پیامدهای روانی نیز داشته باشد.
به باور دکتر بتول حیدری، در نخستین قاعدگی، بهویژه وقتی این رویداد در مکانهایی دور از خانه رخ دهد، در برخی از دختران حتا سبب تجربۀ تروما میشود: «برخي از دختران اولين روز قاعدگي را با احساسات منفي مانند ترس، دلهره، خشم و خجالت تجربه میکنند. برای همین توجه به شرایط روانی حتا نوع تغذیۀ دختران از اهمیت زیادی برای حفظ روحیه و برخورد سالم با این پدیده توسط دختران اهمیت دارد.»
دیانا رحیمی، روانشناس در این مورد میگوید: «وقتی با دختران خود در این مورد گپ نمیزنیم، ذهناً در باور آنها در رابطهبه خودشان و رشد طبیعی بدنشان یک احساس گناه و شرم به وجود میآید که سبب ناآرامی ذهنی میشود. بعضی وقتها همین حالتهای ناآرامی روان سبب میشود که آنها به خشونت فیزیکی و کلامی روی بیاورند. اگر این حالت شدید شود، بعضی از دختران حتا به فکر خودکشی هم میافتند.»
در دو دهۀ گذشته، با گسترش آموزش و فعالیت رسانهای در کشور تا حدودی اطلاعرسانی در مورد موضوعاتی چون قاعدگی فراهم شده بود و حتا حکومت افغانستان برنامهای برای آگاهیدهی در این مورد برای مکتبهای دخترانه در نظر گرفته بود. اما با آن هم براساس آمار وزارت صحت عامۀ افغانستان در ۸ عقرب ۱۳۹۷، ۵۰ درصد از دختران در این کشور از دوران قاعدگی (عادت ماهوار)شان اطلاعات نداشتهاند. بر اساس ارزیابی وزارت معارف در هماهنگی با دفتر یونیسف (UNICEF) در مورد آب آشامیدنی و تسهیلات بهداشتی در سال ۱۳۹۱، در حدود ۶۲٪ دختران افغانستان از تکههای کهنه، ۳۰٪ آنان از تکههای نو و ۸٪ از نوار بهداشتی قاعدگی استفاده میکردهاند و ۷۰ درصد آنان در جریان پریود، از ترس اینکه نازا نشوند، حمام نمیکردهاند.
در زمان جمهوریت وزارت صحت عامه درسهایی را در مکتبهای دخترانه در مورد قاعدگی و امور مربوط به آن برگزار میکرد، هرچند با وجود چنین برنامهها و آموزشهایی نیز شماری زیادی از دختران اطلاعات کافی در مورد چگونگی مراقبت از خود در دوران قاعدگی نداشتند. اکنون نگرش گروه طالبان به زنان و سیاستهای حذفگرایانه و تحقیرآمیز این گروه در برابر زنان، نیز محرومیت زنان از آموزش بر شدتِ وخامت وضعیتِ سلامت جسمی و روانی زنان افزوده است. این در حالی است که زنان قربانی نخستِ فقر و محرومیت همهجانبه نیزاند.
پس از تسلط دوبارۀ این گروه بر کشور در ماه اسد ۱۴۰۰ و ممنوع شدن تحصیل برای دختران، مسدود شدن بسیاری از مطبوعات و رسانههای جمعی، نهتنها راهی برای آگاهیدهی و اطلاعرسانی از موضوعاتی چون قاعدگی وجود ندارد، بلکه به گونه اساسی زنان هدف حذف همهجانبه از زندگی اجتماعی قرار گرفتهاند. بنابراین، با اینکه آگاهیدهی برای دختران نوجوان در مورد قاعدگی حیاتی است، اما امکان چنین آگاهیدهی اکنون از میان رفته است.
