دو زمینلرزه به بزرگی ۷.۷ و ۷.۶ ریشتر ده ولایت جنوبی و جنوبشرقی ترکیه را لرزاند. این زمینلرزهها که مرکز آن ولسوالیهای پازارجیک و البستان در ولایت قهرمانماراش اعلام شد، حوالی ساعت ۴:۱۷ بامداد روز دوشنبه، ۶ فبروری رخ داد.
براساس آخرین آمار ارائهشده از سوی حکومت ترکیه، شمار قربانیان به 44 هزار و 374 تن و شمار زخمیان به بیش از صد هزار تن رسیده است.
هزاران افغان سالانه از مسیر ترکیه خود را به کشورهای اروپایی میرسانند. این کشور همچنان میزبان هزاران افغانستانی است که شماری در چهارچوب قوانین حمایت بینالمللی و شماری نیز بهصورت غیرقانونی در این کشور زندگی میکنند.
بر اساس آمار ارائهشده از سوی حکومت ترکیه، از میان بیش از سهصد و پنجاه هزار پناهجوی افغانستانی مقیم این کشور، شماری در میان کشتهشدگان و آسیبدیدگان این زلزله قرار دارند. هرچند تاکنون آمار رسمی در این زمینه از سوی حکومت ترکیه و سفارت افغانستان در آنکارا منتشر نشده است، اما یک انجمن رضاکار در این کشور، که در بخش پناهجویان فعالیت میکند، از ثبت بیش از ۱۴۰۰ کشته و زخمی از میان پناهجویان افغانستانی خبر میدهد.
داکتر ذاکره حکمت، رئیس انجمن همبستگی پناهندگان افغان (آرسا)، که از سال ۲۰۰۹ بهصورت رضاکار در بخش پناهجویان در ترکیه کار میکند، میگوید: «براساس آماری که انجمن توسط اعضای رضاکار خود از ولایتهای زلزلهزده جمعآوری کرده است، تاکنون بیش از ۶۰۰ پناهجوی افغانستانی در زلزلههای اخیر کشته و بیش از ۸۰۰ تن دیگر زخمی گردیدهاند.» به گفتۀ او اکثریت افرادی که از زیر آوار نجات یافتهاند دچار قطع عضو شدهاند و شماری نیز در کما به سر میبرند.
در این حال شماری از پناهجویان افغانستانی در گفتگو با زنتایمز میگویند، با وجود اینکه آنان نیز متحمل تلفات جانی و خسارات مالی شدهاند، اما حکومت ترکیه و نهادهای بینالمللی توجه کمتری برای رسیدگی به آنان دارند.
ریحانه حسنزاده، پناهجوی ۲۴ سالۀ افغانستانی، با مادر و برادرش در شهر مالاتیای ترکیه زندگی میکند. او که هنگام اولین زمینلرزه در اتاقخواب خود در طبقۀ سوم یک ساختمان در محلۀ امکسیز (Emeksiz)، مرکز مالاتیا، بوده است میگوید در اولین تکان ساختمان با مادر و برادرش بهطرف بیرون دویدهاند: «ما با پای برهنه به روی سرک برآمدیم. مدت ده دقیقه آنجا بودیم. هوا بسیار سرد بود. بعد به مادر و برادرم اجازه ندادم داخل تعمیر شوند، چون در همان زمینلرزۀ اول ترک برداشته بود. خودم داخل تعمیر شدم و برایمان لباس گرم و کفش برداشته در منزل را بستم و خارج شدم.»
ریحانه با خانواده و شمار زیادی از باشندگان محل به نزدیکترین مسجد محل زندگیشان پناه بردند، تا حوالی ساعت یک ظهر آنجا بودند تا اینکه زمینلرزۀ قدرتمند دیگر اتفاق افتاد و ساختمان مسجد نیز ترک برداشت. پس از زمینلرزۀ دوم، آنان مسجد را نیز ترک کردند و با یک بس شهری خود را به مسجدی دورتر از محل زندگیشان رساندند. او میگوید: «در این مسجد بیش از ۱۵۰ افغان و تعدادی ترک پناه بردیم؛ لباس نداشتیم و بوتهای ما تر شده [بود]. کمپل نبود و ما چندین بار درخواست خیمه و لباس گرم کردیم، اما به این درخواستهای ما توجهی نکردند؛ به ترکها توزیع میکردند اما به ما میگفتند منتظر بمانید.»
به گفتۀ او، مسئولان حکومت ترکیه تنها در بخش قوانین برخی از محدودیتها را برای پناهجویانِ زلزلهزده ساده ساختهاند، اما اقدام عملی برای کمک به آنان نکردهاند.
بر اساس قوانین ترکیه، پناهجویانی که برای دریافت حمایت بینالمللی درخواست میدهند، حق ندارند بدون اجازۀ ادارۀ مهاجرت، شهر محل زندگی خود را ترک کنند؛ اما پس از وقوع زمینلرزه، این قوانین تنها برای پناهجویان ولایتهای زلزلهزده تا ۹۰ روز برداشته شده است.
ریحانه میگوید: «ادارۀ مهاجرت تنها اعلام کرد که پناهجویان میتوانند بدون اجازۀ راه [مجوز گشتوگذار] به شهرهای دیگر سفر کنند؛ اما چگونه؟ با کدام پول؟ ما هیچ چیزی با خود نداریم و داروندار ما در خانههای ما ماند.»
همزمان با این، حکومت ترکیه برای نجات شهروندانش از تمامی امکانات و وسایل نقلیهای مانند بسها، قطارها و طیارهها برای انتقال افراد آسیبدیده به شهرهای دیگر استفاده کردند، اما به پناهجویان افغانستانی اجازۀ استفاده از این امکانات را ندادند.
ع. هاشمی، پناهجوی افغانستانی ساکن شهر قهرمانماراش، یکی از افرادی است که از زمینلرزه خسارهمند شده است، اما به دلیل پناهجو بودن، به وی اجازۀ استفاده از امکانات دولتی ترکیه داده نشده است.
این پناهجوی افغانستانی هنگام زمینلرزه با پدر و مادر سالخوردهاش در مرکز شهر قهرمانماراش، مرکز زمینلرزه، زندگی میکرده است. او میگوید براثر زمینلرزه همۀ داشتههایشان را از دست دادهاند: «وقتی زلزلۀ اول به وقوع پیوست، من نتوانستم فرار کنم، چون پدر و مادرم سالخورده بودند و من آنها را تنها نگذاشتم. اما همین که زمینلرزۀ اول آرام شد، در حالی که بخشی از سقف آشپزخانۀ ما فرو ریخته بود، پدر و مادرم را گرفته از خانه خارج شدم.»
ع. هاشمی پس از یک هفته از وقوع زمینلرزه، با هزینۀ شخصی خود را به شهر استانبول رسانده است. او که در حال حاضر در خانۀ یکی از نزدیکانش به سر میبرد، به زنتایمز میگوید: «در روزهای اول حادثه شرایط بسیار دشواری را سپری میکردیم تا اینکه کمکهای دولت و نهادهای خیریه رسید. به ما خیمه توزیع شد، با آنهم امکانات بهداشتی کمتر بود و نمیشد در آن شرایط دوام آورد. حکومت ترکیه با امکانات دولتی شهروندان ترک را به سایر ولایات انتقال میدادند، اما به افغانها اجازه نمیدادند و میگفتند باید صبر کنید.»
این پناهجوی افغانستانی که به کمک نزدیکانش توانست خود را با هزینۀ شخصی به استانبول برساند، میافزاید که برای بسیاریها این امکان وجود ندارد و ناگزیرند در شرایطی سخت و در زیر خیمهها بمانند.
یک پناهجوی دیگر که نمیخواهد نامش در گزارش ذکر شود، میگوید که او و خانوادۀ ششنفریاش در شهر مالاتیا زندگی می کردند، اما پس از اینکه خانۀشان در زلزله تخریب شد، آنها، بهعلت نبود امکانات زندگی در این شهر، ناگزیر شدند با هزینۀ شخصی خود را به یکی از شهرهای شمالی نزد نزدیکانشان برسانند.
او در صحبت با زنتایمز میگوید: «به ما تنها یک چادر و سه وقت غذا داده میشد؛ دیگر هیچ امکانات زندگی موجود نبود. ترکها را با وسایط نقلیۀ دولتی به سایر شهرها انتقال داده و سرپناه موقت برایشان میدادند، اما ما تا کی باید زیر چادر میبودیم؟»
این پناهجو میگوید در سایر شهرها نیز هیچگونه کمکی برایشان وجود ندارد: «در سیزدهمین روز پس از وقوع حادثه با اقاربم که حالا در خانۀ آنها بهسر میبریم به ادارۀ مهاجرت این شهر، دفتر هلال احمر ترکیه و والی شهر رفتیم تا شاید کمکی به ما کنند، اما با اینکه من یک پناهجو هستم هیچ توجهی به من نکردند. به من گفته شد که در حال حاضر آنها بر شهروندان ترک تمرکز دارند و نمیتوانند با دیگر ملیتها همکاری کنند، در حالی که به ترکها سرپناه و امکانات اولیۀ زندگی را فراهم میکنند.»
در این حال ذاکره حکمت، رئیس انجمن آرسا نیز میگوید: «شهروندان ترک توسط وسایط دولتی به دیگر شهرها منتقل گردیدند و در هوتلها و اماکن دولتی مثل لیلیهها جابهجا شدند اما پناهجویان به حال خودشان رها گردیدند و تنها گفته شد که پناهجویان میتوانند بدون اجازۀ راه [مجوز گشتوگذار] با هزینۀ شخصی به سایر ولایات بروند.»
به گفتۀ حکمت، پناهجویان افغانستانی نهتنها به حال خود رها شدهاند، بلکه در چند ولایت با برخورد خشونتآمیز و تبعیضآمیز نیز روبهرو شدند. این مشکلات دامنگیر تمام پناهجویانی است که در ولایتهای زلزلهزده متحمل خسارات مالی و تلفات جانی شدهاند، اما با گذشت دو هفته از وقوع آن هنوز تصمیمی برای رسیدگی به آنان اتخاذ نشده است.
اکنون دیده شود که حکومت ترکیه و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل چه تصمیمهایی بهمنظور رسیدگی به وضعیت رقتبار این پناهجویان خواهند گرفت.
پیش از رخداد این زمینلرزه نیز پناهجویان افغانستانی در بیسرنوشتی و شرایط بحرانی در این کشور زندگی میکردند. در قسمت دوم و پایانی این گزارش، که در روزهای آینده منتشر خواهد شد، به مشکلات عمومی پناهجویان افغانستانی در ترکیه، پیش از زمینلرزه، خواهیم پرداخت.
