فرشته غنی و مهتاب صافی
مروه جلیل*، یکی از خبرنگاران زن در ولایت بدخشان در شمال افغانستان است. او پنج سال تجربهی کاری بهعنوان گزارشگر رادیویی در رسانههای محلی این ولایت دارد. مروۀ ۲۴ ساله از معدود زنان روزنامهنگاری است که هنوز در انظار عمومی کار میکند.
مروه قبل از تسلط طالبان بر افغانستان، مبلغ ۱۷ هزار افغانی معاش ماهانه دریافت میکرده است، ولی بعد از سقوط جمهوریت، رادیویی که مروه در آن کار میکرد، تصمیم گرفت خبرنگاران زن را اخراج کند. «رئیس رادیو به ما گفت اگر رایگان کار میکنید بیایید، در غیر آن ما به خبرنگار زن معاش نمیدهیم. با خود که فکر کردم، مجانی کار کردن بهتر از خانهنشین شدن و غصه خوردن است.»
او در یک سال و نیم گذشته، در این مسلک، بدون حقوق و امتیازات کار کرده است: «تنها من نیستم، غیر از من، ۵۴ خبرنگار زن دیگر هم در بدخشان بهصورت رایگان کار میکنند. وضعیت اقتصادی آنها بسیار وخیم است، اما این تنها راهی است که آنها میتوانند به کار خود ادامه دهند.»
رادیویی که مروه در آن کار میکند، حتا مصارف کرایهی موتر و خوراک او را هم نمیدهد. مروه مصارفش را از پدرش، که در یک مؤسسهی غیردولتی کار میکند، میگیرد. «در این گرانی نمیدانم پدرم اول مصارف خانوادهی دهنفری ما را پوره کند یا به من پول کرایهی موتر و غذا بدهد. با مشکل اقتصادی زیاد روبهرو هستم. اما بدبختی این است که، جز من، ۵۴ خبرنگار زن دیگر هم در بدخشان مثل من مجانی کار میکنند؛ وضع اقتصادیشان خیلی وخیم است، اما این تنها راهی است که میتوانند به کارشان ادامه دهند.»
نی یا دفتر حمایت از رسانههای آزاد افغانستان میگوید، دهها خبرنگار زن در ولایات، از جمله هرات، بدخشان، پروان، کابل، سمنگان و بلخ، مانند مروه جلیل، بدون دستمزد برای سازمانهای رسانهای محلی کار میکنند. «ما چند بار با مسئولین این رسانهها در مورد امتیازات زنان خبرنگار صحبت کردیم، مسئولین دلیل این کارشان را کمبود بودجه میدانند. آنها میگویند اگر زنان خبرنگار شکایت دارند و معاش میخواهند ما برایشان پرداخته نمیتوانیم. [آنها] میتوانند کار را ترک کنند؛ ما با یکيـدو نفر کارمند هم میتوانیم کارهای خود را پیش ببریم.»
حتی اگر زنان روزنامهنگار بخواهند به کارشان، بدون معاش، ادامه دهند، با فشار خانوادههایشان برای ترک کار مواجه میشوند. در ولایت تخار، نرگس انصاری* با وضعیتی مشابه مروه جلیل مواجه است. او بهعنوان یک روزنامهنگار با نه سال تجربه، تا قبل از آمدن طالبان ۱۰ هزارافغانی حقوق میگرفت، اما پس از آمدن طالبان، این معاش متوقف شد، هر چند کار هنوز ادامه دارد. خانم انصاری در مصاحبه با زنتایمز میگوید: «چندین بار برادرم برایم گفت که این وظیفهی بیمعاش را رها کن، چه به دردت میخورد؟ بهتازگی برایم هشدار داده که اگر رسانه برایت معاش نمیدهد، دیگر حق رفتن به وظیفه نداری.»
نرگس انصاری و خانوادهاش با مشکلات اقتصادی روبهرویند و او گاهی وقتها حتی کرایهی موتر ندارد. انصاری میگوید: «چند روز قبل وقتی از دفتر بهطرف خانه میرفتم. کرایهی موتر نزدم نبود، وقتی نتوانستم کرایهی موتر را بپردازم، راننده بسیار عصبانی شد و گفت وقتی پول نداری چرا سوار موتر میشوی، چه میکنی در بیرون، برو و در خانه بنشین.»
زنتایمز برای درک بیشتر از مشکلات زنان خبرنگار در ۱۸ ماه گذشته، با ۳۲ خبرنگار زن در ۱۲ ولایت مصاحبه انجام داده است. ۱۷ تن از ۳۲ خبرنگار زن که با زن تایمز صحبت کردهاند، پس از تسلط طالبان کارشان را از دست دادهاند: ۶ تن به دلیل زن بودن، از رسانهای که در آن کار میکردهاند، اخراج شدهاند، ۶ تن از آنان به دلیل متوقف شدن نشرات رسانهها بیکار شدهاند و ۵ تن دیگر نیز به دلیل وضع محدودیت و مسائل امنیتی وظایفشان را ترک کردهاند. اما ۱۵ خبرنگار دیگر که تا کنون به کارشان ادامه دادهاند، به زنتایمز گفتهاند که بهرغم مواجهه با تبعیض جنسیتی، آزار جنسی، تهدیدهای امنیتی، فشار برای ترک شغل، کار بدون دستمزد، دسترسی نداشتن به اطلاعات، سانسور طالبان و قوانین سختگیرانهی حجاب اجباری به کار خود ادامه میدهند.
آنچه روزنامهنگاران زن به زنتایمز گفتند، بازتاب نظرسنجیهای قبلی است. در اواخر ماه حوت ۱۴۰۰ یک نظرسنجی توسط اتحادیهی ملی خبرنگاران افغانستان نشان میدهد که نزدیک به ۹۰ درصد از زنان روزنامهنگار «تبعیض جنسیتی را تجربه کردهاند»، در حالی که نزدیک به ۸۰ درصد گفتهاند که «در رژیم طالبان مورد توهین و تهدید قرار گرفتهاند؛ از جمله تهدیدهای فیزیکی، سوءاستفاده از سوی مقامات طالبان و تهدیدهای کتبی و شفاهی. این نظرسنجی همچنین حاکی است که ۸۷ درصد از زنان روزنامهنگار، به دلیل ترس و وحشت، انگیزهای برای کار در شرایط فعلی ندارند.
در ماه اسد سال ۱۴۰۱، گزارشگران بدون مرز گزارشی منتشر کرد که در آن گفته شده بود، از ۲۷۵۶ زن روزنامهنگار و کارمند رسانه در افغانستان قبل از تسلط طالبان، تنها ۶۵۶ تن هنوز کار میکردند. در زمان انتشار این گزارش، زنان کارمند رسانهای دیگر در ۱۱ ولایت کشور از کار رسانهای حذف شدهاند، در حالی که ۸۵ درصد از کسانی که هنوز کار میکردند، در کابل مستقر بودند.
گزارش زنان سازمان ملل، که در ماه میزان سال ۱۴۰۱ دربارهی محدودیتهای رسانهای در افغانستان منتشر شد، نیز گفته است: «زنان روزنامهنگار نهتنها به دلیل موضوعاتی که پوشش میدهند، بلکه اغلب در بیرون از منزل یا خارج از خانواده، به دلیل به چالش کشیدن هنجارهای اجتماعی که مانع از مشارکت کامل زنان در زندگی عمومی و ارتباطاتشان با مردان میشود، نیز مورد هدف قرار میگیرند.» در ماه دسامبر امسال، زنتایمز مواردی را گزارش کرده است که طالبان دستور حذف صدای زنان از رادیوها را داده است. بهطور مثال، مقامات محلی طالبان در قندهار به رسانهها دستور دادند که از پخش صدای زنان، حتی در برنامههای آشپزی و دینی خودداری کنند.
مهسا* یک گزارشگر تلویزیون در ولایت هرات به زنتایمز میگوید، رئیس یکی از تلویزیونهای محلی هرات به او گفته است که اگر او را بهعنوان خبرنگار استخدام کند، با درد سر از سوی طالبان مواجه میشود: «اگر تو را استخدام کنیم، طالبان هر روز به دفتر ما میآیند و به بهانههای مختلف ما را آزار میدهند. به همین دلیل است که ما هیچ خبرنگار زنی استخدام نمیکنیم.»
مهسا ۶ سال سابقهی کاری در رسانههای تصویری این ولایت دارد، ولی پس از تسلط طالبان نتوانسته است در هیچ رسانهای کار پیدا کند.
اما کسانی که هنوز قادر به کار هستند به زنتایمز میگویند که مرتب در محل کار و در ساحهی تهیهی گزارش با با آزار و اذیت جنسی و تبعیض مواجه میشوند.
ریحانه*، یک خبرنگار محلی در شمال افغانستان (برای حفظ امنیت او، زنتایمز نام ولایت او را درج نکرده است)، که برای انجام مصاحبه با یک مقام ارشد طالبان رفته بود، میگوید مورد آزار و اذیت قرار گرفته است. این حادثه در ماه قوس سال ۱۴۰۱ زمانی رخ داد که ریحانه برای انجام مصاحبه نزد این مقام طالبان رفته بود: «وقتی به مصاحبه رفتم، در شعبهی رسمیاش نبود. یکی از کارمندانش مرا به اتاق دیگری رهنمایی کرد. در آن اتاق، وقتی با مولوی […] مصاحبه کردم، از طرز نگاههایش و تنهایی ما دو نفر در اتاق ترسیدم و زودتر وسایلم را جمع کردم. وقتی میبرآمدم، دروازه قفل بود؛ من میخواستم چیغ بزنم که او دروازه را برایم باز کرد.»
پس از آن حادثه، همان مقام طالبان ریحانه را به ریاست اطلاعات و فرهنگ دعوت میکند. او به زنتایمز میگوید: «وقتی گفتم نمیتوانم بیایم، او به من گفت منتظر عواقب آن باشم و دیگر شکایت نکنم». پس از آن روز، من اجازهی ورود به هیچ مکان دولتی برای پوشش هیچ رویدادی را نداشتم.»
نسیمه*، یک خبرنگار زن در جنوب افغانستان (برای حفظ امنیت او، نام ولایت او درج نشده است)، نیز توسط یکی از مقامات طالبان مورد آزار و اذیت قرار گرفته است. در ماه عقرب، پس از انجام مصاحبه با یکی از مقامات ارشد طالبان، او چندین پیام و تماس از سوی او دریافت کرد که از او خواسته بود تا بهطور خصوصی با او ملاقات کند. او به زنتایمز میگوید وقتی به تماسها و پیامهای او پاسخ نداده است، آن مقام نوشته است: « از صدایت خوشم آمده، چرا نمیفهمي؟»
نسیمه، بعد از دریافت این پیامها، ناراحت شده و شمارهی او را مسدود کرده است. حتی ماهها بعد، او در ترس از آزار دوباره توسط اعضای طالبان زندگی میکند.
افزون بر آزار و اذیت، زنان روزنامهنگاری که با زنتایمز صحبت کردند، از تبعیضهای جنسیتی همیشگی شکایت داشتند مانند اینکه مکرراً به دلیل زن بودن از شرکت در کنفرانسهای مطبوعاتی منع شدهاند. این اتفاق برای مینا حبیب، رئیس خبرگزاری رویداد، در ماه میزان سال ۱۴۰۱ رخ داد؛ زمانی که او برای پوشش برنامههای مرتبط با حملهی تروریستی در مرکز آموزشی کاج رفته بود. او در پیامی به زنتایمز گفت: «صبح امروز، افراد طالبان با رفتارهای تبعیضآمیز به من اجازه ندادند رویدادی در مورد شهدای مرکز آموزشی کاج را پوشش دهم.»
مروه جلیل اما هر روز با همین وضعیت روبهرو میشود. او به زنتایمز میگوید: «هر بار که برای تهیهی گزارش به ساحه میروم، هر طالبی که مرا با دوربین و میکروفون میبیند، میایستد و از من بازجویی میکند. آنها نمیتوانند این واقعیت را درک کنند که یک زن میتواند بهعنوان خبرنگار کار کند و این باعث میشود که من را بهعنوان یک متهم ببینند.»
مشکل دیگر، دسترسی خبرنگاران زن به اطلاعات است. نی یا دفتر حمایت از رسانههای آزاد در افغانستان به زنتایمز میگوید که یکی از یافتههای آنها نشان میدهد که تنها 3 درصد از روزنامهنگاران زن میتوانند از طریق شبکههای اجتماعی یا تماسهای تلفنی به اطلاعات و حقایق مورد نیاز دسترسی پیدا کنند، در حالی که ۹۷ درصد میگویند که در دسترسی به اطلاعات مورد نیاز برای انجام وظایف خود مشکل دارند. زرلشت*، یک خبرنگار محلی در ولایت ننگرهار، میگوید که به دست آوردن اطلاعات مورد نیاز برای انجام کارش بسیار دشوار است، بهویژه که او اغلب از شرکت در کنفرانسهای خبری منع میشود. او میگوید: «بسیار تلاش میکنم تا گزارشهای خبری خود را بهموقع آماده کنم، اما نمیتوانم اطلاعات کافی به دست بیاورم.»
در کنار همهی دشواری که زنان خبرنگار دارند، آنها در حین انجام وظیفه با خطر زندان رفتن نیز مواجهاند. یک نهاد حامی روزنامهنگاران زن در افغانستان اطلاعاتی را به زنتایمز ارائه کرد که نشان میدهد، دستکم ۱۳ زن خبرنگار در سال ۲۰۲۲ در کابل، هرات و بلخ توسط طالبان بازجویی شدهاند. (این نهاد، بهمنظور حفظ امنیت کارکنان خود، نمیخواهد نامی از آن برده شود).
با وجود اینکه طالبان امکان ادامهی کار برای خبرنگاران زن را سخت و سختتر میکنند، این روزنامهنگاران میگویند که به کار خود ادامه خواهند داد. آنها برای استفاده از حق کار خود و فعالیت در حرفهی مورد علاقهیشان مبارزه میکنند.
یادآوری: بهمنظور حفظ هویت و امنیت مصاحبهشوندگان، در گزارش از نامهای مستعار استفاده شده است.
