از ظاهر امر چنین برمیآید که سیاستهای فیسبوک برای جلوگیری از «فعالیتهای خشونتآمیز، نفرتانگیز یا جنایتکارانه» به مانعی در برابر انتشار اخبار مربوط به طالبان از سوی سازمانهای خبری مستقل و منتقدان رژیم در داخل و خارج از افغانستان تبدیل شده است. به بیان دیگر، گویا سیاستها و الگوریتمهای غیرشفاف فیسبوک دقیقاً در همان مسیری پیش میرود که مطلوب طالبان است: سرکوب اطلاعرسانی دربارهی سیاستهای ظالمانه و جنایات این گروه.
بهطور نمونه، هنگام جستوجوی واژهی «طالبان» در فیسبوک چنین هشداری ظاهر میشود: «آیا مطمئن هستید که میخواهید ادامه دهید؟» پس از تأیید گزینهی «ادامه میدهم»، کاربر با هشدار دیگری مواجه میشود: «نتیجهی این جستوجو ممکن است با فعالیتهای خشونتآمیز، نفرتپراکنانه یا مجرمانه همراه باشد». کاربران آشنا با هشدارهای رسانههای اجتماعی، احتمالاً پس از مواجه با فیلتری در این حد احتیاطآمیز، دست از جستوجو برمیدارند.
کاربران صرفاً پس از انتخاب گزینهی «در هر صورت نتایج را میبینم» در هشدار دوم، میتوانند نتایج جستوجوی واژهی «طالبان» را مشاهده کنند. سرانجام با گذشتن از مراحل هشدارهای دوگانه میتوان به نتایج جستوجو دسترسی پیدا کرد. نتیجهی جستجو شامل مطالبی است که رسانههای معتبر و سازمانهای حقوق بشری از خشونتها و نقض حقوق بشری توسط طالبان مستند و نشر کردهاند. در هنگام جستوجو به هر دو زبان انگلیسی و فارسی، پیامها و هشدارهای مشابه ظاهر میشود.
در تحقیقی که از سوی زنتایمز انجام شده کاربران حداقل در چهار کشور با این هشدارهای دو مرحلهای مواجه شدهاند: افغانستان، کانادا، ترکیه و آلمان.
از آن گذشته، با توجه به اینکه منتقدان برای اشاره به گروه یا رژیم طالبان از واژهی طالبان استفاده میکنند، این سیستم «هشدار دو مرحلهای»، منجر به سرکوب انتشار اطلاعات انتقادآمیز نسبت به طالبان میشود؛ همان کاری که رژیم طالبان در داخل افغانستان با دستگیری خبرنگاران، فعالان و هرکسی که جرئت مخالفت با آنها را داشته باشد، انجام میدهد.
بر اساس این یافتهها به نظر میرسد که این سیاست فیسبوک به نفع طالبان است. اولین مطلبی که زنتایمز پس از جستوجوی واژهی «طالبان» در ۱۵ نوامبر با آن مواجه شد، نامهی یکی از خوانندههای پرآوازهی افغانستان به فیسبوک بود. او که از منتقدان سرسخت طالبان است، در نامه نوشته بود: «تیم عزیز فیسبوک! من اعتراض دارم! من مخالفم و به شدت با تصمیم شما مبنی بر نشانهگذاری من به عنوان فردی خطرناک مخالفم! بله، نام من فرهاد دریا است، من اهل افغانستان هستم، اما من نه تروریست هستم و نه خطرناک.»
فرهاد دریا یکی از بیشمار افرادی است که سیاستهای فیسبوک را به شدت زیر سؤال برده است. او در نامهی خود چنین شرح داده است: «در چند ماه گذشته، پستهای من نشانهگذاری شدهاند که باعث شده محدودیتهایی بر صفحهی من اعمال شود، از جمله اینکه در یک بازهی زمانی خاص نتوانستهام پستی در صفحهام بگذارم، پستهایم حذف شدهاند، نتوانستهام محتوایی را نشر دهم و پخش زنده داشته باشم.»
همزمان تجربهی بسیاری از کاربران فیسبوک که بر محور مسائل افغانستان و طالبان فعال هستند، مشابه است. مدتهاست فعالان متوجه آنچه که در فضای فیسبوک زیر تیغ سانسور میرود، شدهاند. این مسئله فعالیت کاربران فارسی و پشتو زبان را که از واژهی «طالبان» استفاده کردهاند، متأثر کرده است. برای نمونه بسیاری از این کاربران، برای دور زدن سانسور فیسبوک، املاهای جایگزین این واژه را به کار میبرند: کسانی که به فارسی مینویسند اغلب واژههایی چون «تالب» یا «جالبان» یا «ظالمان» را به کار میبرند.
پنج کاربر فیسبوک که از املای جایگزین برای اشاره به طالبان استفاده میکنند، به زنتایمز گفتهاند که چارهای جز استفاده از املاهای خلاقانه به جای واژهی «طالبان» ندارند؛ زیرا دریافتهاند که پستهایشان به دلیل نقض استانداردهای جمعی فیسبوک نشانهگذاری شده و وقتی در مطالب انتقادی نسبت به رژیم، املای صحیح «طالبان» را به کار بردهاند، پستهایشان حذف شده است. چندین کاربر تأیید کردهاند که پس از انتشار پستهای انتقادآمیز به آدرس طالبان، حسابهای فیسبوکشان محدود شده؛ یعنی قادر نبودهاند در بازههای زمانی خاص مطلبی پست کنند، بنویسند، لایک کنند یا به اشتراک بگذارند.
کسرا رادمهر، یکی از کاربرانی است که تجربهی خود را با زنتایمز در میان گذاشته است. او میگوید: «من مقالهای از رسانهی ۸ صبح را که دربارهی قتل سربازان سابق دولت توسط طالبان بود به اشتراک گذاشتم و جنایات طالبان که جهان در برابر آن سکوت کرده را محکوم کردم. سپس ایمیلی از فیسبوک دریافت کردم که میگفت پست شما به دلیل نقض استانداردهای جمعی حذف شده است.»
او میافزاید: علاوه بر حذف پست، فیسبوک فعالیت وی را نیز به مدت ۶۰ روز محدود کرد. وی افزود: «دو ماه متوالی محدودیتهایی بر حساب کاربری من اعمال شد که دلیل آن اظهارنظرهای ضد طالبانی من بود. اکنون نمیتوانم چیزی پست کنم، لایک کنم یا به اشتراک بگذارم.»
او تنها کسی نیست که توسط فیسبوک سانسور شده است. روحالله محمد، یکی دیگر از کاربران فیسبوک، به زنتایمز میگوید: «بعضی اوقات وقتی از واژهی طالبان استفاده میکنم یا خبری دربارهی آنها به اشتراک میگذارم، پست من حذف میشود. به همین خاطر جالبان مینویسم تا از سانسورهای فیسبوک در امان بمانم.»
در همینحال، زکریا حسنی یکی دیگر از کاربران فیسبوک در گفتوگو با زنتایمز میگوید: «اگرچه پیام مستقیمی مبنی بر اینکه محدودیتهای حساب کاربری من به دلیل استفاده از واژهی طالبان است، دریافت نکردم، اما شدیداً باور دارم که به همین خاطر است.» او میافزاید: «برای چند روز حسابم محدود شده بود. نمیتوانستم پیام بدهم، پخش زنده داشته باشم و پستهای من بازخورد بسیار کمی میگرفت.»
این محدودیتها در حالی اعمال شدهاند که زنتایمز با جستوجوی «امارت اسلامی افغانستان»، نام دلخواه رژیم طالبان در افغانستان، کانادا، آلمان و ترکیه به دو زبان انگلیسی و فارسی دریافته است که دسترسی به آن بدون هیچ محدودیتی میسر است.
به عبارتی، طالبان و حامیان آنها در فیسبوک از مزایایی برخورداند که منتقدان از آن محرومند. این غول رسانههای اجتماعی پستهایی که در آن واژهی «طالبان» به کار رفته باشد را محدود کرده و آنها به عنوان پستهایی که حاوی مطالب «خشونتآمیز، فعالیتهای نفرتپراکنانه یا جنایتکارانه» و برخلاف «استانداردهای جمعی» است، نشانهگذاری میکند.
زنتایمز برای درک این مساله با لابراتوار شهروندی در دانشگاه تورنتو، در کانادا تماس گرفت. این نهاد که برای تحقیقات خود در زمینه تکنالوژی اطلاعات و ارتباطات و نحوهی تلاقی آنها با مسایلی چون حقوق بشر و امنیت جهانی شهرت دارد، در پاسخ زنتایمز گفت: «تحلیل مختصر یکی از محققان نشان میدهد که سانسور مبتنی بر کلمات کلیدی دقیق نیست و اغلب موارد را از قلم میاندازد. فیسبوک ممکن است دادههایی داشته باشد که ما به آنها دسترسی نداریم و کلمات کلیدی سانسورشده را به محتوای نفرتانگیز یا خشونتآمیز که ناقض خط مشیهای فیسبوک است، ارتباط میدهد. برای مثال، کاربرانی که محتوای نفرتانگیز پست میکنند، به احتمال زیاد به جای کو کلاکس کلان اصطلاح ک ک ک را به کار میبرند. متأسفانه، ارزیابی این فرضیه بدون دسترسی مشابه به دادههای فیسبوک دشوار است.»
موسی ظفر، وبلاگنویس و طنزپرداز برجسته کشور نیز در صحبت با زنتایمز به این موضوع اشاره کرد: «اعمال محدودیتهای فیسبوک بر واژهی طالبان به آنها یا حامیانشان در فیسبوک آسیبی نمیرساند؛ زیرا آنها خود را طالبان نمیخوانند، آنها خود را «ااا» یا امارت اسلامی افغانستان میخوانند. اما این محدودیتها به مانعی جدی در برابر صدای جامعه مدنی و انتقادی علیه طالبان تبدیل شده است.»
زنتایمز در این مورد از فیسبوک پاسخ کتبی خواسته است، اما این شرکت تا زمان نشر این گزارش، پاسخی در این مورد ارایه نکرده است.
پیش از این، یک سخنگوی فیسبوک به سی ان ان گفته بود که این شرکت به وضع ممنوعیت بر «حسابهای مربوط به طالبان یا طرفداران طالبان» در پلتفورمهایش ادامه خواهد داد.
همایون رستگار، مسئول روابط و تحقیقات زنتایمز است.
