مهسا الهام
نازیهی ۱۸ ساله، دانشآموز صنف دوازدهم و ساکن فیروزکوه در مرکز ولایت غور است. دو خواهرش نیز پیش از تسلط طالبان در یکی از مکاتب این شهر دانشآموز صنف هفتم و دهم بودند. نازیه نیز چون بسیاری از دختران دانشآموز شهرش آرزو داشت از مکتب فارغ شود و در رشتهی دلخواهاش تحصیلاتش را ادامه بدهد.
اگر طالبان مکاتب دخترانه را نمیبستند، نازیه حالا از مکتب فارغ شده بود، اما بیش از یک سال است که از آموزش دور مانده است. او که حالا دربارهی همهچیز مأیوس و مردد است، در گفتوگو با زنتایمز میگوید: «آرزو داشتم در آینده یک سارنوال شوم. خواهرانم هم میخواستند داکتر و معلم شوند اما متأسفانه هیچیک از ما حالا به آرزوهایمان رسیده نمیتوانیم.»
سال گذشته نازیه و خواهرانش چون هزاران دختر دانشآموز دیگر در روز آغاز سال تحصیلی جاری به مکتب رفته بودند، اما آنان مانند تمام دختران دانشآموز بالاتر از صنف ششم، اجازه نیافتند که وارد صنف شوند: «پیش دروازه دو طالب ایستاده بودند و به ما گفتند دختران بالاتر از صنف ششم اجازه ندارند تا امر بعدی به مکتب بیایند. پس بروید به خانههایتان.»
نازیه روایت میکند که آنروز پس از شنیدن حرفهای طالبان از زندگی و آینده ناامید شده و با گریه به خانه رفته است: «این کار طالبان واقعاً برای من و خانوادهام قابل باور نبود. آنان ما را اینگونه از آینده ناامید کردند.»
نازیه میگوید که محرومیت از مکتب و ناامیدی از آینده سبب شده تا او و خواهرانش برای حفظ آرامش ذهنی خود به مصرف دواهای خوابآور روی بیاورند: «ترس از آیندهی نامعلوم خواب از چشمان ما ربوده بود. واقعاً حس بدی داشتیم. شبها از بیخوابی زیاد سردرد میشدیم. آخر رفتیم و از دواخانه تابلیت خوابآور خریدیم. یک دانه که میخوردیم، آرام میخوابیدیم.»
فشارهای اجتماعی و تأثیرات دواهای آرامبخش خودسرانه باعث شد که آنها با مشکلات روحی بیشتری روبهرو شوند: «انگار هیچچیزی درست پیش نمیرفت و این، روان ما را زیاد صدمه میزد. ما دیگر مثل قبل شاد نبودیم. باهم نمیخندیدیم و حرف نمیزدیم. گوشهگیر، تنها و از همهچیز ناامید شده بودیم. دچار افسردگی شدید شده بودیم. من حتا بعضی وقتها به مرگ فکر میکردم.»
نازیه در حالی از بحران روحیاش حرف میزند که قرار است در آزمون ارتقای تحصیلی اشتراک کند. بر اساس مکتوب تازهای که از سوی معینیت تعلیمات عمومی وزارت معارف طالبان به ریاستهای معارف ولایتها فرستاده شده و یک کاپی آن در دسترس زنتایمز قرار گرفته، آزمون ارتقای تحصیلی قرار است فردا چهارشنبه (۱۶ قوس) در تمام مناطق سردسیر افغانستان که شامل ۳۱ ولایت میشود، برگزار شود.
بر بنیاد این مکتوب که از سوی وزارت معارف طالبان صادر شده، این آزمون یکروزه، دارای ۱۴۰ پرسش از تمام مضامین درسی است که بهطور تحریری برگزار میشود و از هرمضمون، ده پرسش به زبانهای پشتو و دری گنجانده خواهد شد. طبق اعلامیهی طالبان، نتایج این آزمون یکروزه پس از برگزاری و بررسی از سوی هیئت سهنفره در ۲۳ قوس اعلام خواهد شد.
نازیه که پس از یکسال دوری از تحصیل با شنیدن این خبر شوکه شده و نگرانیهایش افزایش یافته است، میگوید: «طی یکسال گذشته نتوانستم درس بخوانم. حالا هم ناگهان خبر دادند که از تمام مضامین در یکروز آزمون گرفته میشود. با این وضع چطور در آزمون اشتراک کنم؟»
نازیه این اقدام طالبان را تبعیض آشکار و جفای بزرگ در حق دختران افغانستان میداند: «نباید چنین میشد. ما هم حق درس و تعلیم داریم. همانطوری که پسران حق تحصیل دارند، باید به ما هم اجازهی تحصیل داده میشد. با این آزمون خیلی در حق ما حقتلفی میشود.»
او با انتقاد از وضع محدودیتها علیه دختران و محرومیت آنان از آموزش، به نزول کیفیت آموزش و پرورش نیز اشاره کرده و میافزاید این وضعیت باعث شده زنان و دختران بیسواد بمانند و این، عواقب ناگواری در پی خواهد داشت.
راضیهی ۲۰ ساله نیز دانشآموز شهر قلعهنو در مرکز ولایت بادغیس است. او میگوید: «در جریان سال جاری به دلیل ناامیدی از حق آموزش و پرورش، خود را در یک مدرسه دینی شامل کرده است. او که پنجماه است به دلیل مسدود بودن مکاتب دخترانه به یادگیری علوم دینی روی آورده، در گفتوگو با زنتایمز میگوید که هیچ آمادگیای برای اشتراک در آزمون سالانه ندارد. او میافزاید: «این تصمیم طالبان هیچ معنا ندارد. وقتی ما درس نخواندیم و به مکتب رفته نمیتوانستیم، چطور آزمون بدهیم. آزمون ارتقای تحصیلی به چه معناست؟»
راضیه نیز با اشاره به بیانگیزگی و ناامیدیای ناشی از محرومیت آموزشی میگوید که اشتراک در این آزمون و دریافت سند فراغت از صنف دوازدهم، دیگر برایش اهمیتی ندارد؛ هرچند او میداند که بدون اسناد آموزشی نمیتواند در کانکور شرکت کند یا به مدارج بالاتر تحصیل در رشتهی دلخواهاش برسد.
بحران روحی در میان دختران دانشآموز در حالی افزایش یافته است که شماری از کارشناسان حوزهی آموزش از پیامدهای اجتماعی جبرانناپذیر محرومیت زنان هشدار میدهند. اسدالله رستمی یکی از کارشناسان این حوزه است. وی در صحبت با زنتایمز میگوید که ممانعت از آموزش دختران، آیندهی بدی برای جامعه به بار خواهد آورد.
آقای رستمی میافزاید: «اگر در اسرع وقت خلأ موجود در روند آموزش دختران دانشآموز جبران نشود و وضعیت آموزشی آنان ارتقا نیابد، آیندهی زیانباری در انتظار افغانستان خواهد بود.»
او در ادامهی نگرانیاش دربارهی پیامدهای تداوم محرومیتها و شکافهای جنسیتی در آموزش، میافزاید: «در آینده دیگر هیچزنی در رأس ادارهها و پستهای کلیدی و مدیریتی نخواهد بود. چون در کنار آموزش رسمی و تکمیل روند تحصیلات تا مقاطع عالی، نیاز است که دختران از کیفیت درسهای خوب هم مستفید شوند.»
آقای رستمی به این باور است که اگر هرچه سریعتر برای حل این بحران اقدامی صورت نگیرد و نهادهای بینالمللی برای بازگشایی مکاتب بهروی دختران به طالبان فشار وارد نکنند، این چالش به بحران حلناشدنی بدل خواهد شد.
نگرانیها دربارهی رشد و آموزش زنان در حالی افزایش مییابد که سازمان بینالمللی حفاظت از کودکان یا save the children نظام آموزشی افغانستان را در بالاترین سطح خطر فروپاشی در جهان گزارش داده است.
این سازمان طی گزارشی به تاریخ ۱۲میزان امسال اعلام کرد، تحقیقات آنان نشان میدهد که نظام آموزشی افغانستان که در سال ۱۴۰۰ از نظر آسیبپذیری در رتبهی چهارم جهان قرار داشت، در سال ۱۴۰۱ در جایگاه اول قرار گرفته است.
پس از افغانستان، کشورهای سودان، سومالی و مالی به ترتیب در جایگاههای بعدی قرار دارند.
