فرشته غنی
همزمان با روز جهانی تلویزیون، نی؛ دفتر حمایتکنندهی رسانههای آزاد در افغانستان به زنتایمز میگوید که از زمان قدرتگیری دوبارهی طالبان در اسد سال گذشته تا کنون بیش از ۱۰۰ رسانهی تصویری در افغانستان از فعالیت باز ماندهاند.
براساس گفتههای مسئولان نی، در سال ۱۳۸۰ زمانی که رژیم طالبان سقوط کرد، در افغانستان تنها یک شبکهی تلویزیونی فعالیت داشت، اما در دو دههی گذشته و با حمایت جامعهی جهانی از آزادی بیان و رسانهها، این آمار به ۱۹۳ شبکهی تلویزیونی افزایش یافت.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۶ میلادی، ۲۱ نوامبر را به عنوان روز جهانی تلویزیون نامگذاری کرد. تاریخ ورود تلویزیون در افغانستان به دههی ۷۰ میلادی برمیگردد. «تلویزیون خلق افغانستان» در ۲۸اسد سال ۱۳۵۷ هجری خورشیدی در زمان ریاست جمهوی نور محمد ترکی، آغاز به فعالیت کرد. این تلویزیون در آغاز، یک ساعت نشرات داشت، اما در سال ۱۳۶۰ برنامههای آن تا پنج ساعت افزایش یافت. فعالیتهای این تلویزیون با تحولات سیاسی و روی کار آمدن طالبان در دور نخست در ماه میزان سال ۱۳۷۵ هجری خورشیدی متوقف شد.
در بیش از یکسال پسین و پس از تسلط دوبارهی طالبان در قدرت، اغلب رسانههای نوپای تصویری این کشور که در دو دههی معاصر ایجاد شده بودند، دوباره شاهد افول و رکود شدهاند. تلویزیون کابلنیوز یکی از این رسانهها است. این شبکه که همین چند هفته پیش فعالیتهایش را در افغانستان متوقف کرد، در سال ۱۳۹۰ ایجاد شده بود، بیشتر به پوشش مسایل سیاسی و خبری میپرداخت.
منصور نیکمل؛ مدیر خبر این تلویزیون به زنتایمز میگوید که این رسانه بهخاطر محدودیتها و مشکلات مالیبهطور موقت نشرات خود را متوقف کرده است.
با آنکه نیکمل به جزئیات «محدویتها» اشارهای نمیکند، اما یک کارمند دیگر این رسانه که به دلایل امنیتی نمیخواهد نامی از او برده شود، میگوید که دلیل اصلی بسته شدن تلویزیون کابلنیوز مداخلهی مستقیم طالبان در نشرات آن بوده است. این منبع میافزاید: «با آنکه ما مشکلات مالی داشتیم، اما به حدی نبود که نتوانیم به فعالیت ادامه دهیم. قرار بود ما یک مجموعه گزارشهایی را به نشر برسانیم که طالبان به ما اجازهی نشر آن را نمیدادند. یک-دو مورد از آن گزارشها دربارهی معاملات پشتپرده در مسئلهی خط دیورند از سوی طالبان و قاچاق اسلحه در افغانستان متمرکز بود.»
این کارمند کابلنیوز میگوید که آنها بهخاطر کارشان زیر تهدید و فشار طالبان قرار داشتند: «طالبان هر روز پس از نشر یک خبر با ما تماس میگرفتند و میگفتند که چرا بدون اینکه خبرهایتان را ما بررسی کنیم، نشرکردهاید؟»
بهگفتهی این منبع طالبان بهشدت خبرهای اعتراض زنان را سانسور میکردند: «چندی قبل وقتی ما ویدئوهای اعتراضات دختران دانشجو در بدخشان را به نشر رساندیم، چندین ادارهی طالبان با ما تماس گرفتند و گفتند که به هیچ وجه حق ندارید خبری در اینباره نشر کنید. اگر بار دیگر این اشتباه را مرتکب شدید، با برخورد جدی روبهرو خواهید شد.»
به دلیل همین محدودیتها است که بسیاری از رسانهها در افغانستان فعالیتشان را متوقف کردهاند. ظریف کریمی؛ مسئول دفتر نی به زنتایمز میگوید که از ۱۹۳ رسانهی تصویریای که پیش از آمدن طالبان فعالیت داشت، فقط ۸۹ رسانهی تصویری هنوز به فعالیتشان ادامه میدهند.
آقای کریمی میگوید که محدودیتهای وضعشده از سوی طالبان روی کیفیت برنامههای تلویزیونی نیز تأثیر گذاشته است. او میافزاید که برنامههای تولیدی رسانههای تصویری در افغانستان از نظر محتوایی تنوع ندارند، زیرا رسانهها مجبور هستند تمام برنامههایشان را مطابق طرزالعمل طالبان تهیه کنند.
طالبان برای فعالیت رسانههای تصویری در افغانستان دو دستورالعمل وضع کردهاند؛ در دستورالعملی که در ماه عقرب سال گذشته صادر کردند، ممنوعیت حضور زنان را در نمایشنامههای تلویزیونی اعلام کردند. به مجریهای زن دستور دادند که حجاب اسلامی را رعایت کنند و از حضور در برنامههای طنزی خودداری کنند. همچنین به تلویزیونها هدایت دادند که از نشر فیلمهای داخلی و خارجی که با فرهنگ افغانستان مطابقت ندارد و سبب «بد اخلاقی» در جامعه میشود، جلوگیری کنند.
این طرزالعمل نشر سریالهایی که خلاف شریعت اسلامی (به تعبیر طالبان) باشد یا در آن به شعائر دینی یا کرامت انسانی اهانت شده باشد را نیز ممنوع کرده است.
به تاریخ ۲۹ ثور ۱۴۰۱ طالبان یک دستورالعمل دیگر نیز نشر کردند. در آن دستورالعمل آمده است که طبق آن مجریان زن در رسانههای افغانستان ملکفاند تا در حین اجرای برنامههای تصویری چهرهی خود به جز چشمها را بپوشانند. طبق این دستورالعمل مجریان زن حق مصاحبه با مهمانان مرد را در برنامه ندارند.
به دنبال نشر این دستورالعمل تعداد زیادی از مجریان زن مجبور شدند شغلشان را ترک کنند. لیمه سپیڅلې؛ یکی از مجریان زن در شبکهی تلویزیونی «یک» به تاریخ 9 میزان در صفحهی فیسبوکاش نوشت که آنروز آخرین روز کاریاش در این رسانه بوده است. خانم سپیڅلې در گفتوگو با زنتایمز میگوید که علت اصلی ترک وظیفهاش وضع محدودیتهای روزافزون از سوی طالبان بوده است: «دیگر تحمل این را نداشتم که هر روزبهنام زن تحقیر شوم و محدودیتهای جدیدی بر من وضع شود. با آنکه راه گریز از افغانستان را ندارم، امامجبور شدم وظیفهی خود را ترک کنم.»
با وجود تمام این محدودیتها، هنوز هم برخی از مجریان و خبرنگاران زن به کارشان ادامه میدهند. هوسی احمدزی؛ از مجریان تلویزیون شمشاد به زنتایمز میگوید که سختترین حالت برایش زمانی است که مجبور است با پوشیدن ماسک برنامهی یکساعته را اجرا کند. او میگوید: «وقتی با ماسک در برنامه حضور دارم، اغلب نفسم بند میآید. نمیتوانم آن را از صورتم دور کنم. وقتیکه حالم زیر ماسک گرفته است، من و مهمان برنامه بهدرستی افهام و تفهیم کرده نمیتوانیم، این حالت مرا ناراحت میسازد.»
این محدودیتها در حالی وضع میشوند که در دور نخست حضور طالبان نیز دوربينهای عکاسی شکسته شدند و نوارهای تصويری و صوتی به آتش کشیده و دور ریخته شدند. حالا که یکسال و شش ماه از حاکمیت دوبارهی طالبان بر افغانستان میگذرد، این تاریخ برای اهالی جامعهی رسانهای کشور تکرار میشود. در تازهترین واکنشها در قبال محدودیت کار رسانههای آزاد در افغانستان، ائتلاف جهانی آزادی رسانهها “Media Freedom Coalition” به تاریخ ۲۷ عقرب اعلام کرد که عضویت افغانستان در این ائتلاف را لغو کرده است.
در اعلامیه آمده است که این تصمیم از سوی کانادا و هالند که ریاست این ائتلاف را به عهده دارند، ابلاغ میشود. این ائتلاف به دلیل عدم موثریت أفغانستان به عنوان همپیمان، نقض آزادی رسانهها و مغایرت با تعهدات و معیارهای جهانی، افغانستان را از عضویت در ائتلاف آزادی رسانهها بیرون میکند. اعلامیه میافزاید: «طالبان پس از به قدرت رسیدن، محدودیتهای جدیای بر آزادی رسانهها اعمال کردهاند که امنیت و رفاه خبرنگاران و کارمندان رسانهها را به خطر انداخته است.»
ائتلاف آزادی رسانهها همچنان میگوید که آزار و اذیت، حمله، بازداشت خبرنگاران و اخراج زنان از رسانهها باعث شده است که استقلال رسانهها خدشهدار شود و جان خبرنگاران روز به روز بیشتر با خطر روبهرو شود.
