زکیه شفایی
سیلهای ویرانگر، خشکسالی و پایین آمدن سطح آبهای زیرزمینی، یورش حشرات موذی به روستاها و مزارع، اخباری است که در لابلای خبرهای جنگ و ترور از افغانستان شنیده میشود. در چند ماه اخیر ولایات پروان، بادغیس، فاریاب، میدان وردک، ننگرهار، پکتیکا، غزنی و لوگر شاهد سیلاهای ویرانگر بودهاند که در نتیجه آن بیش از ۱۸۰ نفر کشته و ۲۵۰ تن زخمی شدهاند. این سیلابها همچنین خسارات مالی زیادی بر جای گذاشته است.
این خبرها نشان میدهد، افغانستان همچون دیگر نقاط جهان به طور جدی در معرض تبعات گرم شدن زمین و تغییرات اقلیمی قرار دارد.
جنگها و بحرانهای سیاسی، همواره موضوعات و خطرات زیستمحیطی در افغانستان را به حاشیه رانده است. در این میان اما گروه کوچکی متشکل از زنان و مردان در موسسه تحقیقاتی غیرانتفاعی و غیردولتی آویسار کنار هم جمع شده و فعالانه به تحقیقات و آگاهیدهی درباره مدیریت منابع آب و حفاظت از محیط زیست میپردازند.
علیجمعه رییسی، رییس موسسه آویسار در صحبتی با زنتایمز گفت که جوانان موسس این نهاد دانشآموختگان رشتههای آب و محیطزیست هستند و درک و شناخت عمیق از بحران محیط زیست، خطرات کمآبی و تهدیدهای محیط زیستی دارند. آنان به مساله محیط زیست و حفاظت از آن به عنوان یک «ارزش» مینگرند. کمتوجهی مسئولین دولتی و همچنان عدم حساسیت مردم نسبت به محیط زیست که ناشی از عدم آگاهی است، باعث شد تا این گروه موسسه آویسار را در بهار سال ۱۳۹۸ تاسیس نمایند.
به گفته رییسی، این موسسه دهها کادر متخصص و صدها عضو داوطلب دارد که یکی از معدودترین اجتماعات فعالین محیطزیستی، فعالان حوزهی آب و تغییر اقلیم را در افغانستان تشکیل میدهد.
رییسی در ادامه شرح میدهد در نام موسسه، «آویسا» مرکب از دو کلمه «آوی» به معنای “آب” و “سا” به معنای “مانند” است که در پارسی کهن کلمه ترکیبی “آویسا” به معنای “پاکی” به کار برده میشده است. اما نظر به اینکه قبلا موسسه دیگری به این نام ثبت شده بود، پسوند “سار” که آن هم به معنای “مانند” و هم به معنای “فراوانی” است به “آوی” افزودند. آقای رییسی میگوید که هدف از انتخاب این نام، تاکید بر اهمیت و حفاظت از منابع آبی افغانستان است.
موسسه آویسار مقالات علمی، گزارشهای تحقیقی و تخصصی با موضوعات محیط زیست، تغییر اقلیم، کاهش منابع آب و پایین آمدن سطح آبهای زیرزمینی تهیه و ترتیب کرده است. این نهاد با توجه به یافتههای تحقیقات و گزارش خود کمپاینهای آگهیدهی به مردم به هدف فرهنگسازی برای حفاظت از محیط زیست راهاندازی نموده است.
موسسه آویسار برنامههای متعدد آگاهیدهی برای گروهها و صنفهای جوانان، نهادهای آموزشی مثل (مکاتب و دانشگاهها)، مسئولین دولتی و در مجموع قشر باسواد جامعه برگزار کرده که به باور مسوولین آن، در شکلدهی اذهان عامه برای حفاظت از محیط زیست تاثیرگذار هستند.
از جمله مهمترین فعالیتهای این موسسه از زمان تاسیس تاکنون برگزاری دو دور «گفتمان آبی شهر کابل» بین سالهای ۲۰۱۹ الی ۲۰۲۱، راه اندازی کمپاینهای محیط زیستی، نهالشانی، جمعآوری زباله، منع استفاده از پلاستیک، جمعآوری برف و باران به هدف تغذیه آبهای زیرزمینی، برگزاری کنفرانسها، وبینارها و سیمنارهای آموزشی و آگاهیدهی به هدف جلب توجه و تشویق جوانان و محصلین به بخشهای آب، محیط زیست و تغییر اقلیم بوده است.
در موسسه آویسار زنان متخصص و آگاه نقش محوری و مدیریتی دارند. عادله یاری فارغ رشته هایدروجئولوژی از دانشگاه پلیتخنیک کابل از بنیانگذاران و معاون فعلی این موسسه است. خانم یاری میگوید: “زنان متخصصی که در این سازمان فعالیت دارند، علیرغم اینکه ساختار سنتی جامعه محدودیتهای زیادی را برای فعالیت و تردد آزادانه آنها اعمال کرده و محیط بیرون از خانه به نوعی برای زنان ناامن است، این زنان سهم و نقش فعال داشتهاند. علت آن آگاه بودن این زنان به معضل حاد محیط زیست و بحران کمآبی نه تنها در افغانستان بلکه در سطح منطقوی و جهانی میباشد که نیاز مبرم و فوری به مدیریت و کنترل دارد”.
عادله یاری به برنامه منع استفاده از خریطههای پلاستیکیِ اشاره کرد که در آن آویسار از خطرات استفاده آن به مردم آگاهی میدهد. خانم یاری افزود که برای مقابله با خرید خریطههای پلاستیکی که ارزان و رایجاند، موسسه آویسار ابتکار ترویج استفاده از خریطههای تکهای بین خانوادهها را روی دست گرفته است. اعضای آویسار در خانههای خود با هزینه شخصی این خریطهها را تهیه و بین خانوادهها توزیع کرده اند. در ابتدا خریطههای سادهای تهیه کردند که چندان مورد استقبال خانوادهها واقع نشدند. از آنجایی که اعضای این موسسه مصمم به عملی کردن طرحشان در منع استعمال پلاستیک بودند، ابتکار دیگری به خرج داده و خریطههای تکهای زیباتر و با طرحهای هنرمندانهتری تولید کردند که اینبار با استقبال خانوادهها و به خصوص مادران روبرو شد.
خانم یاری به نقش خانوادهها در کنترل بحران محیط زیست اشاره کرده، گفت: “با توجه به تجربه متخصصین ما و با تکیه بر شناخت جامعه و یافتههای تحقیقات خود باور داریم خانوادهها برای مدیریت بحران محیط زیست و کمآبی نقش محوری دارند”. به همین دلیل، آویسار تمرکز آموزش و آگاهیدهی در این بخش را روی خانوادهها و به ویژه زنان و مادران قرار داده است.
رییسی با تایید سخنان خانم یاری، میگوید: «درصورت تفهیم درست اهمیت و حساسیت موضوع محیطزیست و آب به خانوادهها و مخصوصا زنان، قسمت زیادی از مشکلات ما به مرور زمان به صورت بنیادی و ریشهای حل خواهد شد. چونکه زنان در خانواده میتوانند از طریق تربیه و پرورش کودکان و تشویق و توصیه آنها به حفاظت و توجه به محیط زیستشان، نقش مهم و اثرگذار ایفا نمایند.»
مسوولان آویسار میگویند که در نتیجه گرم شدن زمین و تشدید تاثیرات پدیدهی جهانی «تغییر اقلیم» افغانستان سالهای دشواری را پیشرو خواهد داشت و اگر اقدامات پیشگیرانه صورت نگیرد، تهدیدات حوادث طبیعی نظیر خشکسالی و کمآبی، سیلابهای ویرانگر تداوم خواهد یافت. به گفتهی آنها، این حوادث طبیعی باعث غیرقابل زرع شدن هکتارها زمین زراعتی و در نتیجه باعث بیجا شدن و مهاجرت سیل عظیمی از جمعیت خواهد شد. ازاین رو آنان لازم میدانند تا سازمانها و ادارات مربوطه ملی و بینالمللی برنامههای پیشگیرانه روی دست بگیرند.
