در قندهار، همان ولایتی که در ماه حوت، رهبری حکومت خودخواندهی طالبان دختران نوجوان را در آن از تحصیل محروم کرد، یک نهادی مردمی تلاش میکند تا این ممنوعیت را به چالش بکشد و راههایی برای عبور از آن بیابد.
راهِ قلم (Pen Path)، نهادی رضاکار که در زمینهی بازگشایی مکاتب و ترویج آموزش دختران در روستاهای افغانستان کار میکند، برای حمایت از دختران نوجوانی که حق حضور در مکتب از آنها گرفته شده است، دامنهی مکاتب مخفی خود را در شش ولایت جنوبی گسترش دادهاند.
مطیعالله ویسا، رئیس و یکی از بنیانگذاران راه قلم در یک مصاحبهی تلفنی به زنتایمز گفت: «پیش از تسلط طالبان، ما ۱۲ مکتب مخفی برای دختران را فقط در مناطقی که مسائل سنتی مانع تحصیل دختران بود، اداره میکردیم.» وی افزود: «اکنون ۳۵ مکتب مخفی داریم که در آن ۱۲۲ معلم به ۵ هزار دختر از صنف اول تا نهم آموزش میدهند.»
این نهاد همچنین مکاتب آنلاین را برای کودکانی که به اینترنت و تکنالوژی دسترسی دارند، راهاندازی کرده و به کمک کتابخانههای سیار روی موترسایکل برای کودکان در مناطق دورافتادهی قندهار کتاب توزیع میکند.
در راه قلم، ۲ هزار و ۴۵۰ رضاکار مصروف فعالیتاند که ۴۵۰ تن از آنان را زنان تشکیل میدهند. از بدو تأسیس در سال ۱۳۸۸، این مؤسسه موفق به بازگشایی ۱۰۰ مکتب، ثبت ۴۵ مکتب در دولت قبل و ایجاد ۴۰ کتابخانه در ولایاتی شد که میزان سواد میان جوانان آن در کمترین حد است.
شریفه، دانشآموز صنف هشتم در یکی از مکاتب راه قلم در قندهار، میگوید مکتب مخفی امید به زندگی را به او باز گردانده است. او در پیامی صوتی میگوید: «خوشحالم که میتوانم در یک مکتب خانگی ادامه تحصیل دهم. این مرا از افسردگی که بهخاطر تعطیلی مکاتب از سوی طالبان به آن دچار شده بودم، نجات میدهد.»
این مکاتب همچنین فرصت یادگیری را در اختیار زنانی در سنین بالاتر میگذارد، زنانی مانند آمنهی ۴۳ ساله که سه دخترش را برای تحصیل در یک مکتب مخفی در ولایت جنوبی ارزگان همراهی میکند. او در پیامی صوتی گفت: «من حتا نمیتوانستم نام خودم را بنویسم، اما پس از شرکت در این صنف، خواندن و نوشتن را یاد گرفتم.»
بیش از یک میلیون دختر در افغانستان از ماه اسد گذشته، پس از آنکه طالبان بر کشور مسلط شدند و مکاتب را بستند، نتوانستهاند تحصیل را از سر بگیرند. در سنبله ۱۴۰۰، طالبان مکاتب ابتدایی را بهروی پسران و دختران گشودند، اما دروازهی مکاتب همچنان بر روی دختران نوجوان بسته ماند. بعداً، طالبان وعده دادند که مکاتب در ماه حوت بهروی دختران نوجوان باز خواهد شد، اما در روز مقرر خلاف وعدهی خود عمل کردند.
طبق گزارش سازمان ملل، ممنوعیت تحصیل در لیسه برای دختران از سوی طالبان، ۱.۲ میلیون دختر را مجبور به ترک تحصیل کرده و آنها را به جمع ۳.۵ میلیون کودکی افزوده که پیش از این نیز از تحصیل محروم بودند که ۸۵ درصد آن را دختران تشکیل میدهند. براساس تخمین دیدهبان حقوق بشر در گزارش سال ۱۳۹۷، دو سوم دختران مدتها پیش از تسلط طالبان به مکتب دسترسی نداشتند.
از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰، سالهایی که طالبان برای اولینبار در افغانستان بهقدرت رسیدند، دختران از تحصیلات رسمی منع شدند و مکاتب مخفی یکی از معدود راههایی بود که دختران میتوانستند تحصیلات مقدماتی را در آن فرا بگیرند.
پس از سرنگونی طالبان در سال ۱۳۸۰، تقریباً تمام دختران از تحصیل دور مانده بودند. اما در دو دههی گذشته، با حمایت بینالمللی و سرمایهگذاری عظیم مالی در بخش آموزش، تعداد دختران مکتبی به حدود ۳.۵ میلیون نفر در سال ۱۳۹۹افزایش یافت، پیشرفتی که از زمان بازگشت طالبان به قدرت متوقف شده است.
ویسا معتقد است که اگر مردم در سراسر کشور به مطالبهی حق تحصیل برای دختران خود ادامه دهند، طالبان مجبور به بازگشایی مکاتب بهروی دختران خواهند شد.
به همین دلیل است که ویسا و تیم رضاکارش در سال گذشته به ۲۲ ولایت و ۱۸۰ ولسوالی سفر کردهاند و برای حمایت از تحصیل دختران با بزرگان و متنفذین ملاقات کردهاند.
در همین راستا، راه قلم در حال سازماندهی کارزاری در سراسر کشور است که در آن مردان و زنان خواهان حق تحصیل برای دختران، زیر یک شعار هستند: «مکاتب دختران را باز کنید!»
با این وجود و تحت حکومت طالبان، فراخوان برای تحصیل دختران کار آسانی نیست. ویسا در یکسال گذشته سهبار بازداشت شده، اما همچنان مصمم به ادامهی کار است.
