این گزارش بهگونهی مشترک با رسانه ایتالیایی Avvenire.it نشر شده است.
لیلا ۳۸ ساله، استاد دانشگاه در غرب افغانستان، از جمله زنانی است که کتاب او از سوی طالبان ممنوع اعلام شده است. لیلا که ماستری خود را در یکی از کشورهای اروپایی گرفته است، میگوید محتوای کتاب او در مورد مدیریت پروژه با تأکید بر استفاده بهینه از منابعی چون زمان، سرمایه و نیروی انسانی است. دو سال زمان برد تا او منابع متعددی را از زبان انگلیسی ترجمه کند و سپس کتاب مستقل خود را بنویسد.
لیلا گفت: «کتاب من در مورد تطبیق استانداردهای کیفی با استفاده از ابزارها و تکنیکهای علمی برای موفقیت پروژهها در سطح تجاری و ملی نوشته شده است.»
او کتاب خود را بهعنوان منبع دانشگاهی برای دانشجویان دوره لیسانس تدریس میکرد. «وقتی که معلومات گرفتم، گفتند چون نویسنده کتاب یک خانم بود، باید حذف میشد.»
لیلا پس از آنکه در ماه دسمبر ۲۰۲۲ از سوی طالبان خانهنشین شد، توانست یک مقاله علمی نیز بنویسد که در ژورنال بینالمللی کاردان چاپ شده است. «کار نیمهتمام دارم، متأسفانه هیچ انگیزهای برای نوشتن نیست.»
او که از سوی حکومت طالبان بهعنوان استاد دانشگاه خانهنشین و اثر علمیاش ممنوع اعلام شد، در مورد احساس خود میگوید:
«شما فرض کنید در یک چهارراهی شب است، همهجا تاریک است، از هیچ راهی معلومات ندارید و هر طرف که نگاه میکنید، فقط تاریکی است.»
لیلا میگوید زنان افغانستان ارزشهای زیادی را از دست دادهاند. «وقتی که یک کتاب را باز میکنم تا بخوانم، میبینم که ناخودآگاه اشکهایم جاری شده است. ما زیاد چیزها را از دست دادیم.»
به تاریخ ۲۸ آگوست ۲۰۲۵، طالبان پس از چهار سال حکومت، فهرستی از ۶۳۹ عنوان کتاب درسی دانشگاههای دولتی و خصوصی را ممنوع اعلام کردند و دلیل آن را مغایرت با شریعت و سیاستهای نظام خود دانستند. در فهرست جدید، بیش از ۱۴۰ کتاب تنها به دلیل زن بودن نویسندگانشان حذف شده است. استادان زن با سابقه کاری بیش از ۳۰ سال، با آثار علمی و تحقیقی پربار، از جمله نویسندگانی هستند که کتاب های شان در فهرست آثار ممنوعه و مغایر با نظام طالبانی قلمداد شده است.
رویکرد ممنوعسازی کتابهای زنان نشاندهنده تلاش طالبان برای کنترل روایتهای مربوط به زنان و حذف دیدگاههایی است که با ایدئولوژی آنها همخوانی ندارد. منابع درسی دانشگاهی که نویسنده آن زنان باشد، سیاستهای آنان را به چالش میکشد؛ اینکه چگونه زن حق تحصیل و تدریس ندارد، اما کتابش در دانشگاه تدریس میشود.
در چهار سال گذشته، طالبان دست از سانسور کتاب برنداشته و در بخش نشر و پخش کتابها نظارت شدید اعمال کردهاند و به نویسندههای زن با بهانههای مختلف اجازه چاپ اثرشان را ندادهاند. آنها با القای ترس، اکثر زنان نویسنده را به سکوت واداشتهاند. در این گزارش، ما به سراغ زنان زیادی رفتیم که آثارشان ممنوع اعلام شده است، اما آنها از صحبت خودداری کرده و همه میگفتند: «شما شرایط ما را بهتر درک میکنید.»
زهره*، ۳۷ ساله، از سال ۲۰۱۷ به اینسو در حوزه آموزش کودکان کتاب مینویسد. زهره میگوید:«هدف من از نوشتن این کتابها این است که کودکان افغانستان قبل از رفتن به مکتب، آمادگی ذهنی و انگیزهای برای آموزش مضامین مختلف داشته باشند.»
در کتابهای زهره، برای سهلسازی آموزش ریاضی از عکس کودکان و کارتونها استفاده شده است. زهره در نومبر سال گذشته، زمانی که برای اخذ مجوز چاپ به وزارت اطلاعات و فرهنگ رفت، با طالبان مواجه شد. «آنها از من خواستند که از عکس زندهجان و بهخصوص از عکس دختران استفاده نکنم.»
طالبان به زهره گفتند که اگر عکس دختری را در محتوای کتاب میافزاید، آن دختر باید حجاب اسلامی داشته باشد، در غیر آن کتابهای او در افغانستان چاپ نخواهد شد.
با وجود عدم دریافت اجازه چاپ از جانب اداره طالبان، او همچنان روی جلدهای بعدی کتابهایش کار میکند. او یقین دارد که این کتابها یادگار ایستادگی زنان در تاریخ افغانستان خواهد شد. «زنان نویسنده در هر قسمتی که مینویسند باید به نوشتن ادامه دهند. من باور دارم که هیچ شبی بدون سحر نیست.»
طالبان در اکتوبر ۲۰۲۴، فهرستی از کتابهای ممنوعه را به کتابفروشیها فرستادند که از جمله ۴۳۳ عنوان کتاب ممنوعشده توسط وزارت اطلاعات و فرهنگ، معینیت امور نشرات و کمیسیون کتاب طالبان، ۱۸ عنوان مشخصاً مربوط نویسندههای زن میشود، اما همه این ۱۸ نویسنده زن اهل افغانستان نیستند.
از جمله این ۱۸ عنوان کتاب، ۹ نویسنده آن افغانستانی و بقیه خارجیها هستند. صاعقه هدیه یزدانولی با کتاب «ناقصالحقل»، عاطفه طیب با کتاب «سنگوسار»، فاطمه جعفری با کتاب «مشارکت سیاسی زنان در افغانستان»، داکتر مرضیه محمدزاده با کتاب «زنان پیامبر و زنان با پیامبر»، شکیبا هاشمی با کتاب «احمدشاه مسعود با روایت همسرش»، سهیلا امان با کتاب «مکتب دیوبند و بنیادگرایی در افغانستان»، دکتور صدیقه حسینی با کتاب «تروریسم و روند دولتسازی در افغانستان»، نویده خوشبو با کتاب «سیاسی جاج» و عقیله نرگس رحمانی با کتاب «امریکا، انزواگرایی جدید و آینده افغانستان» از جمله ۹ نویسنده زن افغانستانی هستند که آثارشان از جانب کمیسیون کتاب طالبان خلاف منافع ملی و عقیده تشخیص و ممنوع شده است.
کتابهای انگیزشی برای زنان، از جمله «خودت باش دختر» از نویسنده امریکایی به نام ریچل هالس، «شجاع باش دختر» از نویسنده انگلیسی هندیتبار به نام ریشما سوجانی و «من ملاله هستم» از ملالی یوسفزی، نویسنده پاکستانیالاصل مقیم انگلستان، خلاف منافع ملی و فرهنگ تشخیص شده و در فهرست کتابهای ممنوعه قرار گرفتهاند.
نویده خوشبو، نویسنده مقیم لندن که کتاب او تحت عنوان «سیاسی جاج» از جانب طالبان ممنوع شده است، به زنتایمز گفت:
«من در کتاب خود در مورد طالبان نوشتهام، از این خاطر ممنوع اعلام کردهاند.»
کتاب «سیاسی جاج» در سال ۲۰۱۸ از جانب «انتشارات سوله» در کابل به نشر رسیده است. خانم خوشبو در رابطه به انگیزه نوشتن این کتاب میگوید: «من به این فکر میکردم که زنان قربانیان اصلی جنگ و خصومتهای طالبان بودند و میگفتم که چرا یک زن در مورد سیاست ننویسد و تنها در بخش ادبیات فعال باشد.»
اما با اینحال، زنانی چون زهره و دختران جوان در داخل افغانستان به نوشتن ادامه میدهند. آنها این کار خطرزا را مقاومت در مقابل سانسور طالبان عنوان نموده و بهصورت پنهانی در حال مکتوب کردن اوضاع و ثبت روایتهای زنان هستند.
نازنین*، ۲۵ ساله، در یکی از ولایتهای نزدیک کابل زندگی میکند. او داستان کوتاه، مقاله و روایت مینویسد. او میگوید وضعیت کنونی ولایت آنها طوری است که گاهی حس میکند، میله تفنگ طالبان مستقیم زیر گلوی او قرار گرفته باشد. «به قدری وضعیت شهر ما نظامی شده که در هر قدم با یک طالب مسلح سر میخوریم.»
او در مورد نویسندگی میگوید: «برای من نوشتن مقاومت است، ایستادگی است. موقعیت کنونی من بسیار دشوار است، اما به این فکر میکنم که از آن بهره ببرم و برای آینده همهچیز را مکتوب کنم.»
در ماه نومبر ۲۰۲۴، خبرهایی نشر شد که در آن از جمعآوری کتابهای نویسندگان زن توسط گروه طالبان از کتابخانههای مکاتب دخترانه در ولایت کاپیسا خبر داده شده بود. ثریا، ۳۴ ساله، معلم در ولایت کاپیسا، با تأیید این موضوع میگوید:«از تمام مکاتب دخترانه و کتابخانهها، طبق امر امارت اسلامی طالبان، کتابهایی که متعلق به طبقه اناث بود، جمعآوری شده است.»
در شهرهایی چون کندهار، کتابفروشان بهطور احتیاط کتابهای نویسندگان زن را در دکان خود نمیگذارند، زیرا ممکن است حتی عکس یک زن روی یک مجله طبی باعث دردسر به کتابفروش شود. یک کتابفروش از شهر کندهار به زنتایمز میگوید:«در کتابفروشی ما کتابهایی که نویسنده آن زن باشد، قریب به صفر است.»
همچنان واردات کتاب در حوزه فمینیسم و زنان در کل ممنوع شده و در گمرکات مورد بازپرسی شدید قرار میگیرد و گاه توقیف میشود.
مانا*، ۳۴ ساله، نویسنده ساکن غرب افغانستان است که در این چهار سال گذشته دست از نوشتن برنداشته است. او در حال نوشتن رمان دومش است. او میگوید:«هنگامی که تصمیم به چاپ کتاب اولم گرفتم، اصلاً به انتشارات داخل افغانستان فکر نمیکردم، چون در حکومت طالبان چاپ کتاب از جانب یک زن خطر محسوب میشود.»
مانا میگوید اگر کتاب او ربطی به طالبان نداشته باشد، با آنهم ممکن صرف نوشتن برای یک زن گران تمام شود و از اینرو ترجیح داده است که همچنان در یک گوشه خاموش به نوشتن ادامه دهد.
ماگه رحمانی بهعنوان اولین داستاننویس و پژوهشگر ادبی زن در افغانستان شناخته میشود که با نشر داستان کوتاه «دوست بدبختم» در سال ۱۹۴۸ توجه جامعه باسواد را به خود جلب نمود. نخستین اثر مستقل نویسندگان زن افغانستان در سال ۱۹۶۳ با مجموعه داستانی به نام «پیمانه» منتشر شد که نویسندگانی چون ملالی موسی، دنیا غبار و محبوبه در آن حضور داشتند. در دهههای بعد، چهرههایی مانند سپوژمی زریاب، مریم محبوب و کامله حبیب با آثار تأثیرگذار خود، جایگاه زنان را در ادبیات افغانستان تثبیت کردند. در حوزه شعر، محجوبه هروی و حمیرا نکهت دستگیرزاده با دیوانهای خود در دهههای ۴۰ و ۶۰ خورشیدی درخشیدند.
دهه ۸۰، با توجه جهان به افغانستان، فضای فرهنگی بازتری برای زنان فراهم کرد و نویسندگانی چون حمیرا قادری، منیژه باختری و خالده خرسند به جامعه ادبی راه یافتند. شاعران برجستهای مانند خالده فروغ و نادیا انجمن نیز در این دوره ظهور کردند. در دهه ۹۰، چاپ آثار زنان رونق گرفت و کتابفروشیها و کافهها به معرفی و ترویج آثار نویسندگان و شاعران زن پرداختند.
نامها به دلایل امنیتی تغییر داده شده است.
*آریا نام مستعار یک خبرنگار در افغانستان است.
